अध्याय ८

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

नामधारक म्हणे सिद्धासी । गोकर्णमहिमा निरोपिलासी ।
श्रीगुरु राहिले किती दिवसीं । वर्तलें पुढें काय सांग ॥ १ ॥

तूं गुरुमूर्ति कृपासिंधु । माझे मनीं लागला वेधु ।
चरित्र ऐकतां महानंदु । अत्योल्हास होतसे ॥ २ ॥

परिसोनि शिष्याचें वचन । संतोषे सिद्ध अतिगहन ।
सांगता जाहला विस्तारुन । श्रोते तुम्ही अवधारा ॥ ३ ॥

गोकर्णक्षेत्रीं श्रीपाद यति । राहिले वर्षे तीन गुप्तीं ।
तेथोनि श्रीगिरिपर्वता येती । लोकानुग्रहासी ॥ ४ ॥

जयाचें चरणदर्शन करितां जाण । समस्त तीर्थांसमान ।
‘ चरणं पवित्रं विततं पुराणं ‘ । वेदश्रुति बोलती ॥ ५ ॥

समस्त तीर्थे गुरुचरणीं । तो कां हिंडे तीर्थभुवनीं ।
लोकानुग्रह करणें म्हणोनि । जाती आपण परियेसा ॥ ६ ॥

मास चारी क्रमोनि तेथें । आले निवृत्तिसंगमातें ।
दर्शन द्यावया भक्तलोकांतें । पातले तया कुरवपुरा ॥ ७ ॥

कुरवपुर महाक्षेत्र । कृष्णा-गंगा वाहे तीर ।
महिमा सांगतां असे अपार । भूमंडळांत दुर्लभ ॥ ८ ॥

तेथील महिमा सांगतां विस्तार होईल बहु कथा ।
पुढें असे अखिल चरित । सांगेन ऐक एकचित्ते ॥ ९ ॥

श्रीपाद राहिले कुरवपुरीं । ख्याति जाहली भूमीवरी ।
प्रगट महिमा अपरांपरी । सांगतां विस्तार असे देखा ॥ १० ॥

जे जन भजती भक्तीसीं । सौख्य पावती अप्रयासीं ।
लक्ष्मी-कन्या-पुत्रेंसी । जें जें चिंतिलें पावती ॥ ११ ॥

समस्त महिमा सांगावयासी । विस्तार होईल बहुवसीं ।
नामधारका परियेसीं । सांगेन किंचित् तुज आतां ॥ १२ ॥

पुढें अवतार व्हावया गति । सांगेन ऐका एकचित्तीं ।
श्रीपाद कुरवपुरीं असती । कार्यकारण पुढें असे ॥ १३ ॥

अवतार व्हावया कारण । सांगेन त्याचें पूर्वकथन ।
वेदशास्रसंपन्न । ब्राह्मण होता तया ग्रामीं ॥ १४ ॥

त्याची भार्या होती एक । नाम तियेचें ‘ अंबिका ‘ ।
सुशील आचार पतिसेवका । महापुण्यसती देखा ॥ १५ ॥

तितें पुत्र होऊनि मरती । पूर्वकर्मफळ-अर्जितीं ।
अनेक तीर्थव्रत-आचरतीं । तिणें केलीं परियेसा ॥ १६ ॥

ऐसे असता होणार गति । पुत्र जाहला मंदमति ।
माता स्नेह करी प्रीतीं । अपूर्व आपणासी म्हणोनि ॥ १७ ॥

वर्धतां मातापित्याघरीं । विप्रात्मज वाढला अति प्रीतिकरीं ।
व्रतबंध करिती कुळाचारीं । वेदाभ्यासीं घालावया ॥ १८ ॥

विद्या न ये तया कुमरा । मंदमति अज्ञान बहिरा ।
चिंता वाढे त्या द्विजवरा । म्हणे पुत्र मंदमति ॥ १९ ॥

अनेक देव आराधोनि । पुत्र लाधलों कष्टोनि ।
प्राचीन कर्म न सुटे म्हणोनि । चिंता करी अहोरात्र ॥ २० ॥

अनेकपरी शिकवी त्यासी । ताडण करी बहुवसीं ।
दुःख होय त्या जननीसी । वर्जी आपुले पतीतें ॥ २१ ॥

पतीसी म्हणे ते नारी । पुत्र नाही आमुचे घरीं ।
कष्टेंकरुनि नानापरी । पोशिले एका बाळकासी ॥ २२ ॥

विद्या न ये वेद त्यासी । वायां मारुनि कां कष्टसी ।
प्राचीन कर्म असे त्यासी । मूर्ख होऊनि उपजावें ॥ २३ ॥

आता जरी तुम्ही यासी । ताडन कराल अहर्निशीं ।
प्राण त्यजीन हा भरवंसीं । म्हणोनि बोले पतीसी ॥ २४ ॥

स्रियेचे वचन ऐकोनि । विप्र राहिला निश्र्चिंत मनीं ।
ऐसा काळ क्रमोनि । होते तया ग्रामांत ॥ २५ ॥

वर्तता पुढें तया स्थानीं । विप्र पडला असमाधानीं ।
दैववशेंकरुनि । पंचत्व पावला परियेसा ॥ २६ ॥

पुत्रासहित ते नारी । होती तेथें कुरवपुरीं ।
याचूनि आपुलें उदर भरी । जीवित्व करी येणेंपरी ॥ २७ ॥

विप्रस्रियेचा कुमर देखा । विवाहायोग्य जाहला निका ।
निंदा करिती सकळ लोक । मतिहीन म्हणोनियां ॥ २८ ॥

कन्या न देती त्यासी कोणी । समस्त करिती दूषणी ।
म्हणती शुष्क वाहें कां पाणी । उदर भरी येणें विधीं ॥ २९ ॥

समस्त ब्राह्मण म्हणती त्यासी । ” दगडापरी जन्मलासी ।
लांछन आणिलें वंशासी । अरे मूर्खा कुलनाशका ॥ ३० ॥

तुझ्या पितयाचा आचार । ख्याति असे चारी राष्ट्र ।
जाणे वेद धर्म शास्त्र । त्याचे पोटीं तूं जन्मलासी ॥ ३१ ॥

बोल आणिला तूं पितयासी । घातले पितृव्य अधोगतीसी ।
भिक्षा मागोनि उदर भरिसी । लाज नये कैसी तुज ॥ ३२ ॥

जन्मोनि तूं संसारीं । काय करावें पशुत्वापरी ।
अथवा गंगाप्रवेश करी । जन्मोनि वायां ” म्हनती लोक ॥ ३३ ॥

ऐसें ऐकोनि ब्रह्मचारी । दुःख करी नानापरी ।
मातेसि म्हणतसे अवसरीं । प्राण त्यजीन आपुला ॥ ३४ ॥

निंदा करिती सकळ मज । असोनि देह कवण काज ।
पोसूं न शकें माते तुज । जाईन अरण्यवासासी ॥ ३५ ॥

ऐकोनि पुत्राचे वचन । माता करी अति चिंतन ।
शोक करी अतिगहन । प्रलापितसे ते नारी ॥ ३६ ॥

माता सुत दुःख करीत । गेलीं गंगाप्रवाहांत ।
तेथें देखिले जगद्भरित । श्रीपाद यति स्नान करितां ॥ ३७ ॥

जाऊनि दोघें लागती चरणी । विनविती कर जोडुनि ।
वासना असे आमुचे मनीं । प्राण त्यजूं गंगेंत ॥ ३८ ॥

निरोप द्यावा जी आम्हांसी । सद्गति व्हावया कारणासी ।
आत्महत्या महादोषी । म्हणोनि विनवितों कृपासिंधु ॥ ३९ ॥

ऐकोनि विप्रस्रियेचें वचन । पुसती श्रीपाद कृपा करुन ।
काय संकटीं तुमचें मन । त्यजिणें प्राण कवण्या गुणें ॥ ४० ॥

विप्रस्री तये वेळां । सांगती जाहली दुःखा सकळा ।
म्हणे स्वामी भक्तवत्सला । तारावें आम्हां बाळकांसी ॥ ४१ ॥

पुत्राविणें कष्टलें भारी । अनेक तीर्थे पादचारी ।
केलीं व्रतें पूजा जरी । सकळही देव आराधिले ॥ ४२ ॥

व्रतें उपवास सांगूं किती । करितें झाले अपरिमिति ।
झाला पुत्र हा दुर्मति । निंदा करिती सकळ जन ॥ ४३ ॥

वेदशास्त्रसंपन्न । पति माझा ब्राह्मण ।
त्याचे पोटीं जन्मला हा हीन । मंदमति दुरात्मा ॥ ४४ ॥

कृपा करीं गा श्रीपाद यति । जन्मोजन्मी ऐसी गति ।
पुत्र न व्हावा मंदमति । ऐसा पदार्थ सांगा मज ॥ ४५ ॥

कृपासागर दैन्यहरण । म्हणोनि धरिले तुझे चरण ।
शरणागता करावया रक्षण । आलासि स्वामी कृपासिंधु ॥ ४६ ॥

जन्मोनियां संसारीं । कष्ट केले नानापरी ।
न देखेंचि सौख्यकुसरी । व्याले पुत्र न राहती ॥ ४७ ॥

वांचोनियां हा एक सुत । शेळीच्या गळां स्तन लोंबत ।
वृथा जन्म जाहला म्हणत । विनवीतसे श्रीगुरुसी ॥ ४८ ॥

देवा आतां ऐसे करणे । पुढील जन्मीं मनुष्यपणें ।
पूज्यमान पुत्र पावणें । जसा तूं पूज्य जगत्रयासी ॥ ४९ ॥

सकळ लोक त्यासि वंदिती । ऐसा पुत्र होणार गति ।
उपाव सांगा श्रीगुरु यति । म्हणोनि चरणीं लागली ॥ ५० ॥

श्रमातें उद्धारगति । नव्हे मागुती पुनरावृत्ति ।
पितरां सकळां स्वर्गप्राप्ति । लाधे ऐसें निरोपावें ॥ ५१ ॥

वासना असे माझ्या मनीं । पुत्र व्हावा ब्रह्मज्ञानी ।
बाळपणींच पाहेन नयनीं । पूज्यमान समस्तांसी ॥ ५२ ॥

श्रीपाद ऐकोनि तिचें वचन । सांगती भक्ति कृपा करुन ।
करीं वो ईश्र्वरआराधन । पुत्र होईल श्रीहरीऐसा ॥ ५३ ॥

गौळणीचे घरी देखा । कृष्ण उपजला जो कारणिका ।
व्रत केलें गौळणीं ऐका । ईश्र्वराची आराधना ॥ ५४ ॥

तैसा आराधीं तूं ईश्र्वर । पुत्र पावसी हा निर्धार ।
तुझ्या मनीं आशा भार । लाधसी म्हणती श्रीपाद यति ॥ ५५ ॥

विप्रस्री म्हणे तया वेळीं । व्रत कैसे केले ते गौळी ।
कैसा पूजिला चंद्रमौळी । विस्तारावें मजप्रति ॥ ५६ ॥

तैसेच व्रत करीन आपण । म्हणोनि लागतसे चरणा ।
कृपामूर्ति श्रीगुरुराणा । सांगता झाला तया वेळीं ॥ ५७ ॥

म्हणती श्रीपाद तियेसी । ईश्र्वर पूजीं वो तूं प्रदोषीं ।
मंदवारीं विशेषीं । पूजा करी भक्तिने ॥ ५८ ॥

पूजा देखिली गौळणीं । विस्तार असे स्कंदपुराणीं ।
सांगेन कथा ऐक सगुणी । म्हणती श्रीगुरु तियेसी ॥ ५९ ॥

ऐकोन श्रीगुरुचे वचना । संतोषली विप्रांगना ।
जाऊनि लागे श्रीगुरुचरणा । विनवीतसे तये वेळीं ॥ ६० ॥

विप्रस्री म्हणे स्वामियासी । अभिनव मातें निरोपिलेंसी ।
देखतां पूजा प्रदोषीं । पुत्र झाला कृष्णऐसा ॥ ६१ ॥

आपण केलिया पूजा जरी । फळ पावेन निर्धारीं ।
पूर्वी झालें कवणेपरी । विस्तारावे मज दातारा ॥ ६२ ॥

श्रीगुरु सांगती तियेसी । सांगेन ऐक एकचित्तेसीं ।
‘ उज्जनी ‘ नाम नगरीसी । जाहलें विचित्र परियेसा ॥ ६३ ॥

तया नगरीं ‘ चंद्रसेन ‘ । राजा होता धर्मज्ञ ।
त्याचा सखा असे प्राण । ‘ मणिभद्र ‘ म्हणोनि परियेसा ॥ ६४ ॥

सदा ईश्र्वरभक्ति करी । नानापरी पूजी अपारी ।
भोळा-देव प्रसन्न करी । दिधला चिंतामणि एक ॥ ६५ ॥

कोटिसूर्याचा प्रकाश । माणिक शोभे महासुरस ।
कंठी घाली सदा हर्ष । तया मणिभद्र सेनसख्यासी ॥ ६६ ॥

तया मण्याचे लक्षण । सुवर्ण होती लोह पाषाण ।
तेज फांके ज्यावरी जाण । कनक होय परियेसा ॥ ६७ ॥

जें जें चिंतीत मानसीं । तें तें पावे स्मरणेसीं ।
ऐशी ख्याति माणकासी । समस्त राजे कांक्षा करिती ॥ ६८ ॥

इष्टत्वे मागती कित्येक । मागों पाठविती तें माणिक ।
बलात्कारे घ्यावया देख । राजे वांछिती परियेसा ॥ ६९ ॥

म्हणती क्रय करुनि देखा । माणिक द्यावें आपणां ऐका ।
जरी न देसी स्वाभाविका । युद्धालागी येऊ म्हणती ॥ ७० ॥

राजे समस्त मिळोनि । पातले नगरा त्या उज्जनी ।
अपार सैन्य मिळवूनि क्षोणी । वेष्टिलें तया नगरासी ॥ ७१ ॥

ते दिनी शनिवार त्रयोदशी । राजा बैसला पूजेसी ।
शंका न धरी मानसीं । एकचित्तें पूजीतसे ॥ ७२ ॥

महाकाळेश्र्वरलिंगासी । पूजा करी राजा हर्षी ।
गौळिणी-कुमरें पहावयासी । आली तया शिवालया ॥ ७३ ॥

पूजा पाहूनि शिवाची । मुलें म्हणती गवळणींचीं ।
खेळूं चला आम्हीं ऐसेंचि । लिंग करुनि पूजूं आतां ॥ ७४ ॥

विनोदेकरुनि । आली आपुले गृहासंनिधानीं ।
एकवटोनि पाषाणीं । कल्पिलें तेथे शिवालय ॥ ७५ ॥

पाषाण एक करुनि लिंग । पूजा करिती बाळकें चांग ।
नानापरीची पत्री साङग । कल्पिती तेथें पूजेसी ॥ ७६ ॥

षोडशोपचारे पूजा कल्पिती । उदक नैवेद्य समर्पिती ।
ऐसे कौतुके खेळती । ते गोपकुमारक ॥ ७७ ॥

गोपिका स्रिया येउनि । पुत्रांतें नेती बोलावुनी ।
भोजन करावे म्हणोनि । गेलीं सकळ बाळकें ॥ ७८ ॥

त्यांतील एक गोपीसूनु । न जाय भुवना लिंग सोडून ।
त्याची माता जवळी येऊन । मारी आपुले पुत्रासी ॥ ७९ ॥

म्हणे कुमारा भोजनासी । चाल घरा जाहली निशी ।
कांही केलिया न वचे परियेसी । तो गोपीकुमारक ॥ ८० ॥

कोपेकरुनि ते गौळणी । मोडी पूजा-खेळ आंगणी ।
पाषाण दूरी टाकुनी । गेली आपुले मंदिरासी ॥ ८१ ॥

पूजा मोडितां बाळक । प्रलाप करीतसे तो अनेक ।
मूर्च्छा येऊनि क्षणएक । पडिला भूमी अवधारा ॥ ८२ ॥

लय लावूनि लिंगस्थानीं । प्राण त्यजूं पाहे निर्वाणी ।
प्रसन्न झाला तो शूलपाणी । तया गोपीसुताला ॥ ८३ ॥

शिवालय रत्नखचित । सूर्यतेजें जैसे शोभित ।
लिंग दिसे रत्नखचित । जागृत झाला तो बाळक ॥ ८४ ॥

निजरुप धरुनि गौरीरमण । उठवी बाळका करीं धरुन ।
वर माग म्हणे मी प्रसन्न । जें वांछिसी तें देईन ॥ ८५ ॥

बाळकें विनविले ईश्र्वरासी । कोप न करावा मातेसी ।
पूजा मोडिली प्रदोषी । क्षमा करणें म्हणतसे ॥ ८६ ॥

ईश्र्वर भोळा-चक्रवर्ती । वर दिधला बहुतप्रीतीं ।
” प्रदोषसमयीं पूजा देखती । गौळणी होय देवजननी ॥ ८७ ॥

तिच्या पोटीं होईल सुत । तोचि विष्णुअवतार विख्यात ।
न करी पूजा वहिली म्हणत । पोषील आपुले पुत्रापरी ॥ ८८ ॥

जें जें मनीं तूं इच्छिसी । पावेल वेगी धरी मानसीं ।
अखिल सौख्य तुझिया वंशी । पुत्रपौत्रीं नांदाल ॥ ८९ ॥

प्रसन्न होवोनि गिरिजापती । गेले लिंगालयीं गुप्ती ।
शिवालय राहिलें रत्नखचिती । गौळियाघरी तयाचपरी ॥ ९० ॥

कोटिसूर्याचा प्रकाश । शिवालय दिसे सुरस ।
लोक म्हणती काय प्रकाश । उदय झाला दिनकरा ॥ ९१ ॥

आले होते परराष्ट्र-राजे । विस्मय करिती महाचोजें ।
द्वेष सांडूनि बोलती वोजे । भेटो म्हणती रायासी ॥ ९२ ॥

पहा हो पवित्र नगरांत । सूर्य झाला असे उदित ।
राजा असेल पुण्यवंत । ऐसियांसी काय विरोध ॥ ९३ ॥

म्हणोनि पाठविती सेवकासी । भेटूं म्हणती प्रीतीसीं ।
राजा बोलावी तयांसी । आपुलें गृहीं नगरांत ॥ ९४ ॥

इतुके होतां तें अवसरीं । राजा पुसतो प्रीतीकरी ।
रात्रि असतां अंधकारी । उदय जाहला केवीं सूर्य ॥ ९५ ॥

राजे चंद्रसेनासहित । पाहावया येती कवतुकार्थ ।
दिसे विचित्र रत्नखचित । शिवालय अनुपम्य ॥ ९६ ॥

तेणेचि परी गौळ्याचे सदन । विराजमान अतिगहन ।
पुसता झाला राजा आपण । तया गौळियाकुमारकासी ॥ ९७ ॥

सांगितला सर्व वृत्तांत । संतोष करिती राजे समस्त ।
गौळियां राजा तूं होई म्हणत । देती नानादेशसंपदा ॥ ९८ ॥

निघोनि गेले राजे सकळ । राहिला चंद्रसेन निर्मळ ।
शनिप्रदोष पूजा फळ । भय कैचे तया नरा ॥ ९९ ॥

गौळिकुमर जाय घरा । मातेसी सांगे सविस्तरा ।
” येईल पुढें तुझ्या उदरा । नारायण अवतरोनि ॥ १०० ॥

ऐसा ईश्र्वरे दिधला वर । संशय न धरीं निर्धार ।
प्रसन्न जाहला कर्पूरगौर । देखिली पूजा प्रदोषींची ॥ १०१ ॥

मोडिलीस प्रदोषपूजा म्हणोनि । म्यां मागितलें त्या शूलपाणी ।
क्षमा करुनि घेतलें ” म्हणोनि । सांगे वृत्तांत मातेसी ॥ १०२ ॥

ऐसा ईश्र्वर प्रसन्न झाला । प्रदोषपूजा ऐसे फळ ।
श्रीपाद सांगती तये वेळा । तया विप्रस्रियेसी ॥ १०३ ॥

तुझे मनी असेल जरी । होईल पुत्र मजसरी ।
संशय सांडूनि निर्धारीं । शनिप्रदोषीं पूजी शंभु ॥ १०४ ॥

ऐसे म्हणोनि श्रीपादरावो । चक्रवर्ती-भोळा देवो ।
विप्रस्रियेचा पाहोनि भावो । प्रसन्न होत तया वेळीं ॥ १०५ ॥

बोलावूनि तिचे कुमारकासी । हस्त ठेविती मस्तकेसी ।
ज्ञान जाहलें तत्काळेसी । त्रिवेदी झाला शास्त्रज्ञ ॥ १०६ ॥

वेदशास्त्रादि तर्क-भाषा । म्हणता झाला अतिप्रकाशा ।
विस्मय झाला असमसहासा । विप्र म्हणती अति आश्र्चर्य ॥ १०७ ॥

विस्मय करोनि विप्रवनिता । म्हणे ईश्र्वर निश्र्चित ।
कार्याकारण अवतार होत । आला नरदेह धरोनि ॥ १०८ ॥

पूर्वजन्मीचें पुण्यार्जित । जोडलें हें निश्र्चित ।
जो भेटला श्रीगुरुनाथ । म्हणोनि नमिलें क्षणक्षणां ॥ १०९ ॥

म्हणे ईश्र्वर तूंचि होसी । पूजा करीन मी तुज प्रदोषीं ।
मिथ्या नव्हे तुझिया वाक्यासी । पुत्र व्हावा तुजऐसा ॥ ११० ॥

ऐसा निश्र्चय करोनि । पूजा करी ती नित्य येऊनि ।
प्रदोषपूजा अतिगहनी । करी श्रीपादरायासी ॥ १११ ॥

पुत्र झाला तिचा महाज्ञानी । वेदशास्त्रसंपन्नी ।
पूज्य जाहला अति गहनी । सर्वांहूनि अधिकता ॥ ११२ ॥

विवाह झाला मग तयासी । पुत्रपौत्रीं नांदे हर्षी ।
श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । ऐसे होय अवधारा ॥ ११३ ॥

ऐसा श्रीगुरु कृपावंत । भक्तजना असे रक्षित ।
ऐक शिष्या एकचित्त । नामधारका श्रीमंता ॥ ११४ ॥

नामधारक भक्तासी । सांगे सिद्ध वेस्तारेसीं ।
परियेसा समस्त भक्त हर्षी । म्हणे सरस्वती-गंगाधरु ॥ ११५ ॥

॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने
सिद्धनामधारकसंवादे शनिप्रदोषव्रतमाहात्म्यकथनं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

SHARE