अध्याय ४४

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

नामधारक म्हणे सिद्धामुनि । श्रीगुरुचरित्र तुम्हीं देखिलें नयनीं ।
तुमचें भाग्य काय वानूं वदनीं । परब्रह्म देखिलें असे ॥ १ ॥

तुमचेनि प्रसादेंसीं । अमृतपान झालें आम्हांसी ।
आतां कष्ट आम्हां कायसी । सकळभीष्ट लाधलों ॥ २ ॥

तुम्ही भेटलेति मज तारक । दैन्य गेलें सकळ दुःख ।
सर्वाभीष्ट लाधलों सुख । गुरुचरित्र ऐकतां ॥ ३ ॥

मागें कथानक सांगितलें । श्रीगुरु संगमीं राहिले ।
पुढे काय अपूर्व वर्तलें । निरोपावें दातारा ॥ ४ ॥

सिद्ध सांगे नामधारकासी । ऐक वत्सा विस्तारेंसी ।
विचित्र झालें येरे दिवसीं । एक चित्तें परियेसा ॥ ५ ॥

‘ नंदी ‘ नाम एक ब्राह्मण । सर्वांगीं कुष्ट श्र्वेतवर्ण ।
तुळजापुरा जाऊन । वर्षें तीन आराधिलें ॥ ६ ॥

तीन संवत्सर उपवास । द्विज कष्टला बहुवस ।
निरोप झाला सायासें । चंदलापरमेश्र्वरी जवळी जाणें ॥ ७ ॥

जगदंबेचा निरोप घेऊनि । आला चंदलापरमेश्र्वरीस्थानीं ।
मास सात पुरश्र्चरणीं । पुनरपि केले उपवास ॥ ८ ॥

नानापरी कष्टतां । स्वप्न जाहलें अवचिता ।
तुवां जावें त्वरिता । गाणगग्रामस्थानासी ॥ ९ ॥

तेथें असती श्रीगुरु । त्रयमूर्तीचा अवतारु ।
वेष धरिला असे नरु । तेथें होसील उत्तमांगी ॥ १० ॥

ऐसे निरोप त्यासी जाहले । विप्र म्हणे भलें केले ।
मास सात कां चुकर केलें । जरी तुझे हातीं नोहेचि ॥ ११ ॥

जगन्माता तुळजाभवानी । तिचा निरोप घेऊनि ।
आलों तुजपाशीं ठाकोनि । तूं दैवत म्हणोनियां ॥ १२ ॥

दैवतपण ठाउकें जाहलें । आम्हांसी निरोप दिधलें ।
मनुष्यापाशीं जा म्हणितलें । तुझे हातीं नोहेचि कांहीं ॥ १३ ॥

तूं जगद्दैवत जगदंबा म्हणविसी । आम्हां मनुष्यापाशीं पाठविसी ।
नांव जाहलें दैवतपणासी । भाग्य माझें म्हणतसे ॥ १४ ॥

मनुष्यापाशीं जा म्हणावयासी । लाज न ये कैसी तुम्हांसी ।
ओळख जाहली दैवतपणासी । उपवासी सात महिने ॥ १५ ॥

पहिलेंचि जरी निरोप देत । इतुके कष्ट आम्हां न होत ।
दुराशा केली मी परदैवत । म्हणोनि; दुःख करी नानापरी ॥ १६ ॥

ऐसें अनेकपरीनें । दुःख करीतसे तो ब्राह्मण ।
पुन्हा मागुती पुरश्र्चरण । करीन म्हणे तो द्विज ॥ १७ ॥

म्हणे मज बरवें होणें । अथवा आपुला प्राण देणें ।
ऐसें बोलोनि निर्वाणें । विप्र धरणें बैसला ॥ १८ ॥

पुनरपि स्वप्न तयासी । तैसेंचि होय परियेसीं ।
आणिक समस्त भोपियांसी । तेणेंचिपरी स्वप्न होय ॥ १९ ॥

सकळ भोपे म्हणती तयासी । आजि स्वप्न झालें आम्हांसी ।
छळण न करीं गा देवीसी । निरोपासरसा जाईं वेगीं ॥ २० ॥

तूं तरी आतां नव जासी । आम्हां निरोप झाला ऐसी ।
बाहेर घालूं तुम्हांसी । देवळांत येऊं नेदूं ॥ २१ ॥

इतुकें जाहलियावरी । पारणें केलें द्विजवरीं ।
पूजा करी नानापरी । निरोप घेऊनि निघाला ॥ २२ ॥

गाणगाग्रामासी आला । मठीं जाऊनि पुसों लागला ।
भक्तजन सांगती त्याला । संगमीं आहेत गुरुमूर्ति ॥ २३ ॥

भक्त म्हणती तयासी । श्रीगुरु येतील पारणेसी ।
काल शिवरात्री-उपवासी । आतां येतील परियेसीं ॥ २४ ॥

इतुकिया अवसरीं । श्रीगुरु आले साक्षात्कारी ।
ग्रामलोक द्विजातें वारी । राहें दूरी नको सन्मुख ॥ २५ ॥

श्रीगुरु आले मठांत । द्विज उभा होता चिंतीत ।
भक्तजन सांगती मात । विप्र एक आला असे ॥ २६ ॥

सर्वांगी असे श्र्वेत । स्वामीदर्शना आलों म्हणत ।
श्रीगुरु म्हणती आपण जाणत । संदेहरुपें आला असे ॥ २७ ॥

म्हणती बोलवा मठांत । भक्त गेले धांवत ।
तया द्विजातें पाचारीत । आला विप्र आंगणा ॥ २८ ॥

दुरोनि देखिलें श्रीगुरुसी । नमन करीत लोळे भूमीसी ।
श्रीगुरु म्हणती तयासी । संदेहरुपें आलासि कां ॥ २९ ॥

देवीपासूनि मनुष्यापाशीं । येणें झालें काय कार्येंसी ।
संदेह करोनि मानसीं । कैसा आलासी द्विजवरा ॥ ३० ॥

ऐसें वचन ऐकोनि । आपुले मनीचें जाणिलें म्हणोनि ।
क्षमा करीं गा स्वामी म्हणोनि । लोटांगणीं येतसे ॥ ३१ ॥

म्हणे स्वामी आपण तमांध । तुझे दर्शनें झालों सुबुद्ध ।
अज्ञानें वेष्टिलों होतों मंद । नेणें सोय परब्रह्मा ॥ ३२ ॥

तूं साक्षात् वस्तु म्हणोनि । नेणों आपंण तमोगुणी ।
आजि माझा सुदिन । दर्शनें झालो पुनीत ॥ ३३ ॥

पापकर्मी पापी आपण । पापात्मा नेणें निज खूण ।
पापें संभवलों पूर्ण । आलों शरण तुजपाशीं ॥ ३४ ॥

तूं भक्तजना आधार । शरणगता वज्रपंजर ।
ब्रीद वानिती सचरसचर । श्रीगुरु नृसिंहसरस्वतीचें ॥ ३५ ॥

आजि माझे कुकर्म गेलें । परब्रह्मचरण देखिलें ।
मनोरथ माझे पुरले । कृपासागरा यतिराया ॥ ३६ ॥

तूं भक्तजनाची कामधेनु । मनुष्यवेषीं आलासि अवतरोनु ।
तुझा पार जाणे कवणु । त्रैमूर्ति तूंचि होसी ॥ ३७ ॥

जैसी सगरांवरी गंगा । पावन करावया आली जगा ।
तैसा तूं भक्तसेवकवर्गा । तारावया अवतरलासी ॥ ३८ ॥

का अहिल्या झाली पाषाण । दिव्यदेही झाली लागता चरण ।
तैसे मज आजि निर्गुण । झालें स्वामी गुरुनाथा ॥ ३९ ॥

व्रतबंध विवाह झालियावरी । व्याधि उद्भवली आपुले शरीरीं ।
स्त्री राहिली माहेरीं । स्पर्शों नये शरीर म्हणे ॥ ४० ॥

आपुले असती मातापिता । सकळ म्हणती जाईं परता ।
दुःख जाहलें अपरिमिता । संसार त्यजूनि निघालों ॥ ४१ ॥

गेलों होतों तुळजापुरा । उपवास केले अपारा ।
मज म्हणती तूं पापभारा । नव्हे तुज बरवें आतां ॥ ४२ ॥

निरोप दे जा सन्नतीं । जेथें चंदलापरमेश्र्वरी वसती ।
तेथें होईल निवृत्ति । पाप जाईल म्हणोनि ॥ ४३ ॥

तेथेंही कष्ट केले बहुत । नव्हेचि कांहीं, देवी उबगत ।
निरोप झाला जा म्हणत । कृपामूर्ति तुजपाशीं ॥ ४४ ॥

ऐसें माझे दैव हीन । उबगताति देव आपण ।
मज देखोनि निर्वाण । बाहेर घाला म्हणताति ॥ ४५ ॥

देवता आपण उबगताति । मनुष्य कैसे मज देखती ।
निर्वाणीं आलों तुम्हांप्रती । निर्धार केला मरणाचा ॥ ४६ ॥

ऐसा पापीं असोनि आपण । काय करावें अंग हीन ।
तोंड न पाहती कुष्ठी म्हणोन । मरण बरवें यापरतें ॥ ४७ ॥

आतां असे एक विनंती । होय अथवा नव्हे निश्र्चितीं ।
शीघ्र निरोपावें यति । दैवतें चाळवितीं आशाबद्धें ॥ ४८ ॥

मज चाड नाहीं शरीराची । प्राण देईन सुखेंचि ।
तूं रक्षक माउली शरणागताची । निरोपावें दातारा ॥ ४९ ॥

ऐसें करुणावचन ऐकोन । श्रीगुरु बोलती हांसोन ।
सोमनाथ ब्राह्मण बोलावून । निरोप देती न्याया संगमासी ॥ ५० ॥

बरवा संकल्प सांगोनि । स्नान करवा षट्कूळभुवनीं ।
अश्र्वत्थप्रदक्षिणा करवूनि । वस्त्रें टाका दूर त्याचीं ॥ ५१ ॥

नवीं वस्त्रें द्या यासीं । शीघ्र आणा पारणेसी ।
ऐसा निरोप देती त्यांसी । दोघे गेले झडकरी ॥ ५२ ॥

स्नान करुनि बाहेर आला । शरीरवर्ण पालटला ।
अश्र्वत्थप्रदक्षिणा करुं लागला । सु-वर्ण जाहलें सर्वांग ॥ ५३ ॥

वस्त्रें देती ब्राह्मणासी । जीर्ण वस्त्रें टाकिती दूरेंसी ।
जेथें टाकिती ते भूमीसी । क्षार भूमि होय त्वरित ॥ ५४ ॥

सांगातें घेऊनि द्विजासी । सोमनाथ आला मठासी ।
चरणीं घातलें तयासी । लोक सर्व विस्मित ॥ ५५ ॥

नंदीनामें केला नमस्कार । संतोषें स्तोत्र करी अपार ।
हर्षें जाहला निर्भर । लोळतसे पादुकांवरी ॥ ५६ ॥

श्रीगुरु म्हणती तयासी । तुझी कामना झाली परियेसीं ।
सर्वांग आहे कैसी । अवलोकोनि पाहे म्हणती ॥ ५७ ॥

पाहतां सर्वांग बरवें जाहलें । तावन्मात्र जंघेसी राहिलें ।
पाहतां मन त्याचें भ्यालें । म्हणे स्वामी असे थोडें ॥ ५८ ॥

तुझी कृपादृष्टि झाली असतां । थोडे राहिलें म्हणे केवीं आतां ।
करीतसे दंडवता । कृपा करीं गा परमात्मा ॥ ५९ ॥

श्रीगुरुमूर्ति निरोपिती तयासी । तूं संशय करोनि आलासी ।
मनुष्य काय करील म्हणोनि मानसीं । तेणें गुणें राहिलें थोडें ॥ ६० ॥

त्यासी असे एक प्रतीकार । तुवां कवित्व सांगावें अपार ।
आमुची स्तुति करावी निरंतर । बरवें होईल तुज मग ॥ ६१ ॥

नंदीनामा म्हणे स्वामीसी । लिखित नेणें वाचावयासी ।
कैसें करुं मी कवित्वासी । मंदमति असे आपण ॥ ६२ ॥

काय जाणें कवित्वस्थिति । मज नाहीं काव्यव्युत्पत्ति ।
स्वामी ऐसा निरोप देती । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ६३ ॥

श्रीगुरु म्हणती द्विजासी । मुख उघडीं काढीं जिव्हेसी ।
विभुति शिंपिती तयासी । ज्ञान उपजले ब्राह्मणा ॥ ६४ ॥

चरणांवरी ठेविला माथा । उभा ठेला स्तोत्र करितां ।
म्हणे स्वामी मी नेणता । सेवेसी नव्हे अराणुक ॥ ६५ ॥

मायापाशीं वेष्टोनि । बुडत होतों संसारगहनीं ।
आठवण न करीं कधीं मनीं । तुझे चरणा विसरलों ॥ ६६ ॥

संसार-सागर मायाजाळ । योनीं जन्मोनि चौर्‍यांशीं लक्षकुळ ।
आठवण नव्हे तुझें नाम केवळ । मंदमति जाहली मज ॥ ६७ ॥

स्वेदज अंडज उद्भिज्जेंसी । जन्मा आलो पशुयोनीसी ।
तव ज्ञान कैंचें आम्हांसी । स्थावर जंगम जैं होतों ॥ ६८ ॥

नानायोनींत मनुष्यु विशेष । शूद्रादि याती बहुवस ।
जघीं होतों त्या जन्मास । काय जाणें तुझी सोय ॥ ६९॥

समस्त जन्मांत एक । ब्राह्मणजन्म विशेख ।
काय करावें होऊनि मूर्ख । गुरुसोय नेणे नर ॥ ७० ॥

मातेचें शोणित पित्याचें रेत । संपर्क जहाला जननीगर्भांत ।
जैसें सुवर्ण मुशीं असे कढत । दिवस पांच बुदबुदाकार ॥ ७१ ॥

पंधरा दिवसा होय स्थिर । एक रस होऊनि निर्धार ।
तधीं मीं काय जाणें गुरु । नाहीं पंचतत्वें मज ॥ ७२ ॥

मासें एक पिंड होय । द्वय मासीं शिर पाय ।
तिसरे मासीं सर्व अवयव । नवद्वारें झालीं मग ॥ ७३ ॥

पंचतत्वें होतीं एक । वायु-आप-पृथ्वी-तेज-ख ।
प्राण आला तात्काळिक । तधीं स्मरण कैंचे मज ॥ ७४ ॥

पांचवे मांसी त्वचा रोम । सहावे मासी उच्छवास आम्हां ।
सातवे मासीं श्रोत्र जिव्हा । मेद मज्जा दृढ जाहली ॥ ७५ ॥

ऐसे नव मास कष्टत । होतों जननिये-गर्भांत ।
रुधिर-विष्ठा-मूत्रांत । कष्टलों भारी स्वामिया ॥ ७६ ॥

माता भक्षी उश्ण क्षार । तेणें तीक्ष्णें कष्टलों अपार ।
पडे लोळे अनेक प्रकार । दुःख तेव्हां सांगूं कोणा ॥ ७७ ॥

मना आलें भक्षण करीं । दुःख होय मज अपारी ।
ऐसें नवमासवरी । मातागर्भी कष्टलों ॥ ७८ ॥

तधीं कैंचे तुझे स्मरण । वेष्टिलो होतों मायावरणें ।
स्मरलों नाहीं तुझे चरण । मग योनिमुखीं जन्मलों ॥ ७९ ॥

उपजतांचि अपणासी । आयुष्य लिहिलें लल्लातेसी ।
अर्ध गेलें वृथा निशीं । रात्री निद्रा मानवा ॥ ८० ॥

उरलें आयुष्यांत देखा । तीन भाग केले विशेखा ।
बाल यौवन वृद्धाप्य ऐका । निर्माण झाले तये वेळीं ॥ ८१ ॥

बाळपणीं आपणासी । कष्ट झाले असमसाहसी ।
मज घालिती पाळणेसी । मळमूत्रांत लोळतसें ॥ ८२ ॥

बाळपणींचे दुःख आठवितां । शोक होय मज अपरिमिता ।
काय सांगूं गुरुनाथा । नाना आपदा भोगिल्या ॥ ८३ ॥

शयनस्थानीं मलमूत्रांत । निरंतर असें लोळत ।
आपली विष्टा आपण खात । अज्ञानतिमिरें वेष्टिलों ॥ ८४ ॥

एकादे समयीं आपणासी । पोटशूळ उठे बहुवसीं ।
रोदन करितां परियेसीं । स्तनपान मला करविती ॥ ८५ ॥

क्षुधाक्रांत होय बहुत । मज म्हणती पोट दुखत ।
अंगुली घालूनि मुखांत । वोखद मज पाजविती ॥ ८६ ॥

ऐसें क्षुधेनें पीडिता बहुत । मज घालिती पाळण्यांत ।
हालविती पर्यंदे गात । क्षुधाक्रांत रुदन करीं ॥ ८७ ॥

म्हणती रुदन करितो बाळ । मुखीं शिंपिती कांजीतेल ।
रक्षा बांधती मंत्रे केवळ । नेणे माता भूक माझी ॥ ८८ ॥

पाळण्यांत घालिती कौतुकें । प्रावरणांत असतां वृश्र्चिके ।
मारीतसे पाठीं डंक । प्रलाप मी करीतसे ॥ ८९ ॥

आणिक पाळणा हालविती । राहें राहें उगा म्हणती ।
स्तनपान मागुती करविती । वृश्र्चिकविष नेणतां ॥ ९० ॥

तेणें दुःखें स्तनपान न करीं । मागुती घालिती पाळण्याभीतरीं ।
वृश्र्चिक मज डंक मारी । प्राणांतिक मज होय ॥ ९१ ॥

माता खाय अंबट तिखट । स्तनपानें मज अपार वोखट ।
अति मधुर क्षीर अंबट । तेणें खोकतसे सर्वकाळी ॥ ९२ ॥

नाना औषधें मज देती । तेणें माझे डोळे दुखती ।
कुंकुम लवणक्षार भरिती । डोळे आले म्हणोनियां ॥ ९३ ॥

ऐेसे कष्ट धुरंधर । बाळपणीं जाहले अपार ।
वाढलों कष्ट भोगीत फार । वर्षे बारा लोटलीं ॥ ९४ ॥

तधीं तुझे चरणस्मरणा । मज कैंचें गा देवराणा ।
कष्टलों मी याचिगुणा । पूर्वजन्म नाठवेचि ॥ ९५ ॥

दोन भाग उरले आपणासी । मदनें व्यापिलें शरीरासी ।
जैसा पतंग दीपासी । भ्रमिजेत उन्मत्त ॥ ९६ ॥

नेणें मी गुरु माता पिता । समस्तांते करी निंदा वार्ता ।
परस्त्रीवरी करीं चिंता । कुळाकुळ न विचारीं ॥ ९७ ॥

ब्राह्मणातें निंदा करी । वृद्धाच्या चेष्टा करी अपारी ।
मदें व्यापलें असे भारी । नाठवती तुझे चरण ॥ ९८ ॥

मांसाचे कवळाकारणें । मत्स्य जाय जेवीं प्राणें ।
तैसा आपण मदनबाणें । वश्य जाहलों इंद्रियांसी ॥ ९९ ॥

नानावर्ण स्त्रियां भोगिलें । परद्रव्य अपहारिलें ।
सिद्धमहंतांतें निंदिलें । दृष्टीं न दिसे माझे कांहीं ॥ १०० ॥

ऐसा मदनें व्यापूनि । मागें पुढें न पाहें नयनीं ।
पतंग जाय धांवोनि । दीपावरी पडे जैसा ॥ १०१ ॥

ऐसा वेष्टोनि मदनबाणीं । न ऐके सुबुद्धि कधीं श्रवणीं ।
सोय न धरीं तुझे चरणीं । यौवनपण गेलें ऐसें ॥ १०२ ॥

मग वृद्धाप्य आले शरीरासी । उबग होय स्त्रिपुत्रांसी ।
श्र्वासोच्छवास कफेसीं । सदा खोकला होय मज ॥ १०३ ॥

अवयव सर्वही गलित होती । केश पांढरे होती त्वरिती ।
दंतहीन, श्रवणें न ऐकिजेति । दृष्टीं न दिसे, नासिक गळतेम ॥ १०४ ॥

ऐसा नाना रोगें कष्टतां । तुमची सेवा कधी घडणें आतां ।
स्वामी तारका श्रीगुरुनाथा । संसारसागरा कडे करी ॥ १०५ ॥

ऐसा मंदमति आपण । न ओळखेचि तुझे चरण ।
तूंचि केवळ नारायण । अवतार तूं श्रीगुरुमूर्ति ॥ १०६ ॥

तूंचि विश्र्वाचा तारक । धरोनियां नरवेष ।
त्रयमूर्ति तूंचि ऐक । परब्रह्म श्रीगुरुनाथा ॥ १०७ ॥

दिवांध नेणति तुज लोक । तूंचि विश्र्वाचा पाळक ।
मी किंकर तुझा सेवक । संसार-धुरंधरीं तारीं मज ॥ १०८ ॥

ऐसें नानापरी स्तोत्र । करीतसे नंदीनामा पवित्र ।
जन पाहताति विचित्र । त्यांसी म्हणे नंदीनामा ॥ १०९ ॥

ऐका हो जन समस्त । श्रीगुरु जाणा परब्रह्मवस्तु ।
आपण पाप केलें बहुत । दर्शनमात्रें सर्व गेलें ॥ ११० ॥

जैसे तृणाचे बणवीसी । अग्नि लागतां क्षणें कैसी ।
गुरुकृपा होय ज्यासी । पाप जळे तयापरी ॥ १११ ॥

‘ चरणं पवित्रं विततं पुराणं ‘ । ऐसें बोले वेद आपण ।
सेवा सेवा हो गुरुचरण । गुरुवेगळा देव नाहीं ॥ ११२ ॥

ब्रह्मदेवें आपण देखा । दुष्टाक्षरें लिहिलीं कपाळिका ।
तैसेही होय निका । श्रीगुरुचरणीं लागतां ॥ ११३ ॥

जवळी असतां निधान । कां नोळखा हो तुम्ही जन ।
नृसिंहसरस्वती कामधेनु । भजा भजा हो सकळिक ॥ ११४ ॥

इहसौख्य ज्ञान ऐका । अंती पावे वैकुंठलोका ।
संदेह नाहीं होईल सुखा । सत्य जाणा हो बोल माझा ॥ ११५ ॥

नंदिनामा स्तोत्र करितां । श्रीगुरु संतोषी अत्यंता ।
भक्तांसी ऐसा निरोप देत । ‘ कवीश्र्वर ‘ म्हणा यासी ॥ ११६ ॥

कवि ‘ बसवरस ‘ नाम तयासी । निर्धार केला आम्हीं भरंवसीं ।
ऐसें कृपेनें बोलती त्यासी । ऐकोनि चरणीं लागला ॥ ११७ ॥

जें कां शेष होतें जंघेवरी । तें तात्काळ गेलें दूरी ।
नंदिनामा आनंद करी । राहिला सेवा करीत देखा ॥ ११८ ॥

सिद्ध म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरुचरित्र ऐसें परियेसीं ।
कथा करीत कवि बसवरसी । श्रीगुरुसेवेसी राहिला ॥ ११९ ॥

नामधारक म्हणे सिद्धमुनि । दुसरा कवि ‘ नरहरि ‘ म्हणोनि ।
तो केवीं झाला शिष्य सुगुणी । कवेश्र्वर भक्त जाहला ॥ १२० ॥

तें विस्तारोनि आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपेंसी ।
वांछा असे मानसीं । गुरुचरित्र ऐकावें ॥ १२१ ॥

म्हणे सरस्वती-गंगाधर । पुढील कथेचा विस्तार ।
ऐकतां होय मनोहर । नामस्मरण कामधेनु ॥ १२२ ॥

॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ
श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे
द्विजकुष्ठपरिहारो नाम चतु्श्र्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥


॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

SHARE