अध्याय ४८

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

नामधारक शिष्य सगुण । लागे सिद्धाचिया चरणा ।
विनवीतसे कर जोडून । भक्तिभावें करुनियां ॥ १ ॥

त्रिमूर्तीचा अवतार । वेषधारी जाहला नर ।
राहिला प्रीतीनें गाणगापुर । कवण क्षेत्र म्हणोनियां ॥ २ ॥

भूमीवरी प्रख्यात । तीर्थें असती असंख्यात ।
समस्त सोडोनि येथ । काय कारणें वास केला ॥ ३ ॥

या स्थानाचें महिमान । सांगा स्वामी विस्तारुन ।
म्हणोनि धरिले सिद्धाचे चरण । नामधारकें तया वेळीं ॥ ४ ॥

ऐकोनि तयाचें वचन । सिद्धमुनि संतोषोन ।
सांगतसे विस्तारुन । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ५ ॥

आश्र्विन वद्य चतुर्दशीं । दिपवाळी पर्वणीसी ।
श्रीगुरु म्हणती शिष्यांसी । स्नान करावें त्रिस्थळींचे ॥ ६ ॥

गया प्रयाग आणि वाराणशी । चला यात्रे कलत्रपुत्रेसी ।
विप्र म्हणती श्रीगुरुसी । आइती करणें म्हणोनियां ॥ ७ ॥

ऐकोनि श्रीगुरु हांसती । ग्रामाजवळी तीर्थें असतीं ।
करणें न लागे तुम्हां आइती । चला दावीन तुम्हांसी ॥ ८ ॥

ऐसें म्हणोनि भक्तांसी । गेले अमरजासंगमासी ।
स्नान केलें महाहर्षी । शिष्यांसहित श्रीगुरुमूर्ती ॥ ९ ॥

श्रीगुरु म्हणती शिष्यांसी । महिमा अपार या संगमासी ।
प्रयागासमान परियेसीं । षट्कुळामध्यें स्नान करणें ॥ १० ॥

विशेष भीमा नदी उत्तरे वाहे । अमरजा संगम मनोहर आहे ।
गंगा यमुना निर्धार हे । तीर्थ बरवें परियेसा ॥ ११ ॥

विशेष आपण उत्तरे वाहे । याची महिमा अपार आहे ।
शताधिक पुण्य होये । काशीहून परियेसा ॥ १२ ॥

आणिक अष्ट तीर्थें असतीं । त्यांची महिमा असे ख्याती ।
सांगेन ऐका एकचित्तीं । श्रीगुरु म्हणती शिष्यांसी ॥ १३ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विनविताति भक्तजन ।
‘ अमरजा ‘ नदी नाम कवण । कवणापासाव उत्पत्ति ॥ १४ ॥

श्रीगुरु म्हणती भक्तांसी । बरवें पुसिलें आम्हांसी ।
जालंधर-पुराणेसीं । असे कथा प्रख्यात ॥ १५ ॥

‘ जालंधर ‘ निशाचर । समस्त जिंतिली वसुंधरा ।
पराभविलें इंद्रपूर । समस्त देव पळविले ॥ १६ ॥

देवां-दैत्यांसी झालें युद्ध । सुरवर मारिले बहुविध ।
इंद्रे जाऊनि प्रबोध । ईश्र्वराप्रति सांगितला ॥ १७ ॥

इंद्र म्हणे ऐक शिवा । दैत्यें मारिलें सकळ देवां ।
शीघ्र प्रतिकार करावा । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ १८ ॥

आम्ही मारितों दैत्यांसी । रक्त पडे भूमीसी ।
अखिल राक्षस-बिंदूंसी । अधिक निपजती भूमीवरी ॥ १९ ॥

स्वर्ग मृत्यु पातळ । सर्व भरलें दैत्यकुळ ।
मारिले आमुचे देव सकळ । म्हणोनि आलों तुजपाशीं ॥ २० ॥

ऐसें वचन ऐकोनि । ईश्र्वर प्रज्वाळला मनीं ।
निघाला रौद्र होऊनि । दैत्य निर्दाळण करावया ॥ २१ ॥

इंद्र विनवी ईश्र्वरासी । स्वामी माराल दैत्यांसी ।
जीवन आणावया देवांसी । प्रकार कांहीं करावा ॥ २२ ॥

संतोषोनि गिरिजारमण । अमृतवचन उच्चारोन ।
घट दिधला तत्क्षण । संजीवनी उदक देखा ॥ २३ ॥

उदक घेवोनि इंद्रराव । त्वरित जातसे स्वभाव ।
शिंपोनियां समस्त देव । उठविले तये वेळीं ॥ २४ ॥

उरलें अमृत घटीं होतें । घेऊनि जातां अमरनाथें ।
पडिले भूमीं अवचितें । प्रवाह झाला क्षितीवरी ॥ २५ ॥

‘ संजीवनी ‘ नामें नदी । उद्भवली भूमीं प्रसिद्धी ।
‘ अमरजा ‘ नाम याचि विधी । प्रख्यात झाली अवधारा ॥ २६ ॥

याकारणें या नदीसी । जे स्नान करिती भक्तींसी ।
काळमृत्यु न होय त्यांसी । अपमृत्यु केवीं घडे ॥ २७ ॥

शतायुषी पुरुष होती । रोगराई न पीडिती ।
अपस्मारादि दोष जाती । ब्रह्महत्यादि पातकें ॥ २८ ॥

‘ अमृतनदी ‘ नाम इयेसी । संगम झाला भीमरथीसीं ।
तीर्थ जाहलें प्रयागासरसी । त्रिवेणीचा संगम ॥ २९ ॥

कार्तिकादि माघमासीं । स्नान करितां भक्तिसीं ।
इह सौख्य परलोकासी । मोक्षस्थाना पावती ॥ ३० ॥

सोम-सूर्य-ग्रहणासीं । संक्रमण-सोम-अमावास्येसी ।
पुण्य तिथि एकादशी । स्नान करितां अनंत पुण्य ॥ ३१ ॥

न साधती दिवस जरी । सदा करावें मनोहरी ।
समस्त दोष जाती दूरी । शतायुषी श्रियायुक्त ॥ ३२ ॥

ऐसा संगममहिमा देखा । पुढें तीर्थ असे अति विशेखा ।
दिसे अश्र्वत्थ सन्मुखा । ‘ मनोरथ ‘ तीर्थ असे ॥ ३३ ॥

त्या तीर्थी स्नान केलिया । मनोरथ पाविजे काम्या ।
कल्पवृक्षस्थान अनुपम्या । कल्पिलें फळ पाविजे ॥ ३४ ॥

अश्र्वत्थ नव्हे तो कल्पतरु । जाणावें तुम्हीं निर्धारु ।
जें जें चिंतितील नरु । पावतील काम्य अवधारा ॥ ३५ ॥

ऐसें मनोरथ तीर्थ । ठाऊक असे प्रख्यात ।
सन्मुख असे अश्र्वत्थ । सदा असों याचिगुणें ॥ ३६ ॥

जे जन येऊनि सेवा करिती । तयांचे मनोरथ पुरती ।
न धरा संदेह आतां चित्तीं । ऐसें म्हणती श्रीगुरुनाथ ॥ ३७ ॥

आम्ही वसतो सदा येथें । ऐसें जाणा तुम्ही निरुतें ।
दृष्टीं पडतीं गरुत्मतें । खूण तुम्हां सांगेन ॥ ३८ ॥

कल्पवृक्षातें पूजोनि । जावें मग शंकरभुवनीं ।
संगमेश्र्वर असे त्रिनयनी । पूजा करावी मनोभावें ॥ ३९ ॥

जैसा पर्वती मल्लकार्जुन । तैसा संगमी रुद्र आपण ।
भक्तिपूर्वक प्रदक्षिणा । करावी तुम्ही अवधारा ॥ ४० ॥

नंदिकेश्र्वरा नमोनि । नमन करावें चंडीस्थानीं ।
पुन्हा नंदी सव्य करुनि । जावें मग सोमसूत्रासी ॥ ४१ ॥

सवेंचि परतोनि वृषभासी । नमोनि जावें चंडीपाशी ।
पुढें जावे सोमसूत्रासी । येणेंविधि प्रदक्षिणा ॥ ४२ ॥

ऐसी प्रदक्षिणा देखा । तीन वेळां करुन ऐका ।
वृषभस्थानासी येऊनि निका । अवलोकावें श्रीशिवासी ॥ ४३ ॥

वामहस्तीं वृषण धरुनि । तर्जनी अंगुष्ठ शिंगी ठेवोनि ।
पूजा पहावी दोनी नयनीं । इंद्रासमान होय नर ॥ ४४ ॥

धनधान्यादि संपत्ति । लक्मी राहे अखंडिती ।
पुत्रपौत्र त्यांसी होती । संगमेश्र्वर पूजोलिया ॥ ४५ ॥

पुढें तीर्थ वाराणशी । अर्धकोश असे परियेसीं ।
ग्राम असे नागेशी । तेथोनि उद्भव असे जाणा ॥ ४६ ॥

त्याचें असे आख्यान । कथा नव्हे प्रत्यक्ष जाण ।
होता एक ब्राह्मण । भारद्वाज गोत्राचा ॥ ४७ ॥

विरक्त असे ईक्ष्वरभक्त । सर्वसंग त्याग करीत ।
आपण असे अनुष्ठानीत । सदा ध्याय शिवासी ॥ ४८ ॥

प्रसन्न झाला चंद्रमौळी । सदा दिसे दृष्टीजवळी ।
विप्र आल्हादें सर्व काळीं । देह विसरोनि हिंडतसे ॥ ४९ ॥

लोक म्हणती पिसा त्यासी । निंदा करिती बहुवसीं ।
दोघे बंधु असती तयासी । नामें त्यांची अवधारा ॥ ५० ॥

एकाचें नाम असे ‘ ईश्र्वर ‘ । दुसरा नामें ‘ पांडुरंगेश्र्वर ‘ ।
बंधूतें केला अव्हेर । आपण निघाले काशीसी ॥ ५१ ॥

करोनियां सर्व आयती । समस्त निघाले त्वरितीं ।
त्या पिशातें सवें पाचारिती । चला जाऊं म्हणोनियां ॥ ५२ ॥

ब्रह्मज्ञानी द्विज निका । पिसा म्हणती मूर्ख लोक ।
बंधूंसी म्हणे द्विज ऐका । नका जाऊं काशीसी ॥ ५३ ॥

विश्र्वेश्र्र असे मजजवळी । दाखवीन तुम्हांतें तात्काळीं ।
आश्र्चर्य करिती लोक सकळी । दाखवीं म्हणती बंधुजन ॥ ५४ ॥

काशीस जावें अति-प्रयास । येथें भेटे तरी कां सायास ।
म्हणोनि बोलती अति हर्षें । तये वेळीं अवधारा ॥ ५५ ॥

इतुकिया अवसरी । विप्र गंगास्नान करी ।
ध्यानस्थ होतां साक्षात्कारी । ईश्र्वर आला तयाजवळी ॥ ५६ ॥

विनवीतसे शिवासी । आम्हां पाहिजे नित्य काशी ।
दर्शन व्हावें विश्र्वेश्र्वरासी । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ५७ ॥

ईक्ष्वर भोळा-चक्रवर्ती । प्रसन्न झाला अतिप्रीतीं ।
दिसे काशीक्षेत्र निश्र्चिती । मणिकर्णिका कुंड झालें ॥ ५८ ॥

विश्र्वेश्र्वराची मूर्ति एक । निघाली कुंडांतूनि विशेख ।
नदीं-उत्तर दिशे निक । उद्भवली परियेसा ॥ ५९ ॥

उदक निघालें कुंडांतून । जैसी भागीरथी गहन ।
जे जे असती काशींत खूण । समस्त लोकांसी दिसतसे ॥ ६० ॥

संगम जाहला नदी भीमा । तीर्थ काशी अति उत्तमा ।
आचार करिती मनोधर्मी । बंधुज्ञानी म्हणती मग ॥ ६१ ॥

म्हणे ब्राह्मण बंधूंसी । काशीस न जावें आमुचे वंशी ।
समस्तीं आचरावें हेचि काशी । आम्हां शंकरें सांगितले ॥ ६२ ॥

आपुलें नाम ‘ भ्रांत ‘ म्हणा । ‘ गोसावी ‘ नाम निर्धार खुणा ।
तुम्हीं दोघे बंधुजना । ‘ आराध्य ‘ ऐसें आरोपिलें ॥ ६३ ॥

दोघें जावें पंढरपुरा । तेथें असे पुंडलीकवरा ।
सदा तुम्ही पूजा करा । ‘ आराध्य ‘ नाम विख्यात ॥ ६४ ॥

प्रतिवर्षी काशीसी । येथे यावे निर्धारेसीं ।
तीर्थ असें अति विशेषीं । ऐसें म्हणे तो ब्राह्मण ॥ ६५ ॥

श्रीगुरु म्हणती भक्तजनासी । काशीतीर्थ प्रकटलें ऐसी ।
संशय न धरावा तुम्हीं मानसीं । वाराणसी प्रत्यक्ष ही ॥ ६६ ॥

ऐकोनि समस्त द्विजवर । करिती स्नान दान आचार ।
तेथोनि पुढें येती गुरुवर । सिद्ध सांगे नामधारका ॥ ६७ ॥

श्रीगुरु म्हणती सकळिकांसी । तीर्थ दाविती पापविनाशी ।
स्नानमात्रें पाप नाशी । जैसें तृणा अग्नि लागे ॥ ६८ ॥

आपुले भगिनी रत्नाबाईसी । दोष असे बहुवशीं ।
बोलावोनि त्या समयासी । पुसताति श्रीगुरुमुनि ॥ ६९ ॥

ऐक पूर्वदेह भगिनी । तूं आलीस आम्हां दर्शनी ।
पाप तुझे असे गहनी । आठवण करी मनामध्यें ॥ ७० ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचे बोल । पायां पडे वेळोवेळ ।
अज्ञान आपण मूढ केवळ । इतुकें ज्ञान कैंचें मज ॥ ७१ ॥

तूं जगदात्मा विश्र्वव्यापक । तूंचि ज्ञानज्योति दिपक ।
सर्व जाणसी तूंचि एक । विस्तारुनि सांग मज ॥ ७२ ॥

श्रीगुरु म्हणती तियेसी । आपुलें पाप मज पुससी ।
वधिलें पांच मार्जारांसी । नेणसी खूण धरीं आपुली ॥ ७३ ॥

होती मार्जारी गर्भेंसीं । प्रसूति झाली भांडेसी ।
न पहातां तूं उदक घातलेंसी । झांकोनि ठेविलें अग्नीवरी ॥ ७४ ॥

पांच मार्जारांचा घात । लागले आणिक दोष बहुत ।
ऐसें ऐकोनि पाहे त्वरित । श्र्वेरतकुष्ठ झालें तिसी ॥ ७५ ॥

देखोनि भयाभीत झाली । श्रीगुरुचरणीं येऊनि लागली ।
विनवीतसे करुणाबहाळीं । कृपा करीं गा श्रीगुरुमूर्ति ॥ ७६ ॥

समस्त पापें करुनि राशि । तीर्था जाती वाराणशीसी ।
आल्यें तुझे दर्शनासी । पापावेगळें होईन म्हणोनि ॥ ७७ ॥

श्रीगुरु पुसती तियेसी । तुज असती पापराशि ।
पुढिले जन्मीं भोगिसी । तरी जाईल आतांचे ॥ ७८ ॥

रत्नाबाई विनवी स्वामियासी । उबगल्यें बहु जन्मासी ।
याचिकाजें दर्शनासी । आल्यें मी मुक्त होईन म्हणोनि ॥ ७९ ॥

आतां पुरेजन्म आपणासी । म्हणोनि धरिलें चरणासी ।
याचि जन्मीं भोगीन भोगासी । पाप आपण म्हणतसे ॥ ८० ॥

इतुकें ऐकोनि श्रीगुरुमूर्ति । रत्नाबाईस निरोप देती ।
पापविनाशीं जाय त्वरिती । स्नानमात्रें जाईल कुष्ठ ॥ ८१ ॥

नित्य करी वो येथे स्नान । सप्तजन्मींचे पाप भग्न ।
संदेह न धरी वो अनुमान । म्हणोनि सांगती श्रीगुरु ॥ ८२ ॥

सिद्ध म्हणे नामधारकासी । आम्हीं देखिले दृष्टींसीं ।
स्नान करितां त्रिरात्रीसी । कुष्ठ तिचें परिहारिलें ॥ ८३ ॥

ऐसें प्रख्यात तीर्थ देखा । नाम ‘ पापविनाशी ‘ ऐका ।
जे स्नान करिती भाविका । सप्तजन्म-पापें जातीं ॥ ८४ ॥

तीर्थ-महिमा देखोन । रत्नाबाई संतोषोन ।
राहिली मग मठी बांधोन । तीर्थासन्निध अवधारा ॥ ८५ ॥

पुढें ‘ कोटितीर्थ ‘ देखा । श्रीगुरु दाविती सकळिकां ।
स्नानमात्रें होय निका । याचें आख्यान बहु असे ॥ ८६ ॥

जंबुद्विपीं जितुकीं तीर्थे । एकेक महिमा अपरिमितें ।
तितुकियां वास कोटितीर्थें । विस्तार असे सांगतां ॥ ८७ ॥

सोम-सूर्यग्रहणेसी । अथवा संक्रांति-पर्वणीसी ।
अमावास्या-पौर्णिमा-प्रतिपदेसी । स्नान तेथें करावें ॥ ८८ ॥

सवत्सेंसीं धेनु देखा । सालंकृत करुनि ऐका ।
दान द्यावें द्विजा निका । कोटि गोदान फळ असे ॥ ८९ ॥

हे तीर्थमहिमा आहे ऐसी । एकेक दान कोटीसरसी ।
जे घडेल शक्तीसी । दान येथें करावें ॥ ९० ॥

पुढें तीर्थ ‘ रुद्रपाद ‘ । कथा असे अतिविनोद ।
गयातीर्थ-समप्रद । तीर्थ असे अवधारा ॥ ९१ ॥

जे जे आचार गयेसी । करावें तेथें परियेसीं ।
पूजा करा रुद्रपादासी । कोटि जन्म पापें जाती ॥ ९२ ॥

पुढें असे ‘ चक्रतीर्थ ‘ । अतिविशेष पवित्र ।
केशव देव सन्निध तत्र । पुण्यराशि स्थान असे ॥ ९३ ॥

तया तीर्थी स्नान करितां । पतित होती ज्ञानवंता ।
अस्थि होती चक्रांकिता । द्वारावती समान देखा ॥ ९४ ॥

तिये स्थानीं स्नान करोनि । पूजा करावी केसवचरणीं ।
द्वारावती-चतुर्गुणी । पुण्य असे अवधारा ॥ ९५ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचे वचन । समस्त करिती स्नान दान ।
पुढें मागुती ‘ मन्मय ‘ गहन । तीर्थ सांगती श्रीगुरु ॥ ९६ ॥

ग्रामपूर्वभागेसी । कल्लेश्र्वर देव परियेंसी ।
जैसें गोकर्णमहाबळेंसी । समान क्षेत्र परियेसा ॥ ९७ ॥

मन्मथ तीर्थी स्नान करावें । कल्लेश्र्वराते पूजावें ।
प्रजावृद्धि होय बरवें । अष्टैश्र्वर्यें पावती ॥ ९८ ॥

अखंड श्रावणामासीं । अभिषेक करावा देवासी ।
दीपाराधना कार्तिकमासीं । अनंत पुण्य अवधारा ॥ ९९ ॥

ऐसी अष्टर्तीथमहिमा । सांगती श्रीगुरु-पुरुषोत्तमा ।
संतोष जाहले भक्त प्रेमा । अति उल्हास करिताति ॥ १०० ॥

म्हणती समस्त भक्तजन । नेणो तीर्थांचे महिमान ।
स्वामीं निरोपिलें कृपेन । पुनीत केलें आम्हांसी ॥ १०१ ॥

जवळी असतां समस्त तीर्थे । कां जावें दूर यात्रे ।
स्नानमात्रे होय पवित्र । म्हणोनि समस्त आचरती ॥ १०२ ॥

अष्टतीर्थे निरोपोन । श्रीगुरु आले मठश्थान ।
समाराधना करिती भक्तजन । महानंद प्रवर्तला ॥ १०३ ॥

सिद्ध म्हणे नामधारकासी । तीर्थमहिमा आहे ऐसी ।
श्रीगुरुंनी निरोपिलें आम्हांसी । म्हणोनि तुज सांगितले ॥ १०४ ॥

म्हणे सरस्वती-गंगाधर । क्षेत्र थोर गाणगापुर ।
तीर्थें असती अपरांपर । आचरा तुम्ही भक्तीनें ॥ १०५ ॥

॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ
श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्ध-नामधारकसंवादे
अमरजासंगमे-गंधर्वपुर-तीर्थमहिमानिरुपणं
नाम अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

श्रीगुरुचरित्र अध्याय ४७ श्रीगुरुचरित्र अध्याय ४९
SHARE