अध्याय ३७

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढें कथा वर्तली कैसी ।
श्रीगुरु सांगती ब्राह्मणासी । काय निरुपिलें त्यानंतर ॥ १ ॥

ऐक म्हणे नामधारका सगुण । श्रीगुरु अवतार-नारायण ।
जाणे सर्व आचारखूण । सांगतसे कृपेसीं ॥ २ ॥

त्रिमूर्तीचा अवतार ज्यासी । आचार सांगता काय प्रयासी ।
ज्ञान देउनी पतितासी । वेद म्हणविले कवणेपरी ॥ ३ ॥

ऐसा गुरुमूर्ति दातारु । भक्तजना कल्पतरु ।
सांगता झाला आचारु । कृपा करोनि विप्रासी ॥ ४ ॥

श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । गृहीं रक्षावें कारणासी ।
अग्निमंथनकाष्ठासी । संपादावें कृष्णमार्जार ॥ ५ ॥

श्रीखंड, दिव्य मणि, घृत । तिळ, कृष्णाजिन, छागबस्त ।
इतुकी असावी पवित्र । दुरितें बाधा करुं न शकती ॥ ६ ॥

शुकपक्षी सारसासी । पोसावें घरी परियेसीं ।
समस्तपापविनाशी । धेनु असावी आपुले घरी ॥ ७ ॥

देवपूजेचें विधान । सांगेन ऐका एकोमन ।
गृह बरवें संमार्जून । देवगृह अर्चावें ॥ ८ ॥

हिरण्य-रौप्य-ताम्रेसीं । अथवा मृत्तिकापात्रेंसीं ।
संमार्जन करावें विधीसीं । निषिद्ध पात्रें सांगेन ॥ ९ ॥

कांस्यपात्र कन्याहस्ती । नोवरी अथवा शूद्रजातीं ।
न करावें वस्त्र धरोनि वामहस्तीं । दक्षिणहस्तें सारवावें ॥ १० ॥

प्रारंभ करावा नैऋत्यकोनीं । रात्रीं न करावें उदक घेउनी ।
अगत्य करणें घडे मनीं । भस्मेंकरोनि सारवावें ॥ ११ ॥

रंगमाळिका घालोनि । निर्मळ असावें देवताभुवनीं ।
मग शुभासनीं बैसोनि । देवपूजा करावी ॥ १२ ॥

जैसी संध्या ब्राह्मणासी । देवपूजा करावी तैसी ।
त्रिकळ करावें अर्चनासी । एकचित्तें मनोभावें ॥ १३ ॥

त्रिकाल न घडे ज्यासी । प्रातःकाळी करावी हर्षीं ।
तेंही न साधे परियेसीं । माध्याह्नकाळीं करावें ॥ १४ ॥

सायंकाळी मंत्रेसी । पुष्पें वहावीं भक्तीसीं ।
ऐसें न साधे जयासी । भोजनकाळी करावें ॥ १५ ॥

देवपूजा न करी नर । पावें त्वरित यमपुर ।
नरक भोगी निरंतर । ऐक ब्राह्मणा एकचित्तें ॥ १६ ॥

विप्रकुळीं जन्म जयासी । पूजा न करितां जेवी हर्षीं ।
तोचि होय यमग्रासी । वैश्र्वदेव न करी नर ॥ १७ ॥

देवपूजा करावयासी । विधानें सहा परियेसीं ।
‘ उदक नारायण ‘ स्वरुपेसीं । पूजिता तृप्ति जगन्नाथा ॥ १८ ॥

दुसरा प्रकार सांगेन ऐका । ‘ अग्निपूजा ‘ अधिका ।
‘ मानसपूजा ‘ अतिविशेषा । एकचित्तें परियेसा ॥ १९ ॥

‘ सूर्यपूजा ‘ करितां जाण । संतुष्ट होय नारायण ।
सामान्यपक्ष ‘ स्थंडिली ‘ जाण । ‘ प्रतिमापूजा ‘ स्वल्पबुद्धि ॥ २० ॥

ज्ञाता असेल बुद्धिमंत । यज्ञपुरुष पूजा तुम्ही त्वरित ।
स्वर्गापवर्ग पूजा देत । यज्ञपुरुषपूजा मुख्य जाण ॥ २१ ॥

अथवा पूजावें धेनूसी । ब्राह्मण पूजावे अतिविशेषीं ।
गुरुपूजा मनोमानसीं । प्रत्यक्ष तुष्टे त्रैमूर्ति ॥ २२ ॥

गुरु त्रैमूर्ति म्हणोनि । बोलती समस्त श्रुतिवचनीं ।
सकळाभीष्टें तयापासूनि । पाविजे चारी पुरुषार्थ ॥ २३ ॥

कलिप्रवेश होतां नर । न करिती अंतःकरण स्थिर ।
उत्पत्ति केली शार्ङ्गधरें । समस्त लोक उद्धरावया ॥ २४ ॥

शालिग्राम चक्रांकितेंसी । प्रकाश केला हृषीकेशीं ।
तीर्थ घेतां परियेसीं समस्त लोक पापें नासतीं ॥ २५ ॥

निरोप घेऊनि श्रीगुरुचे । पूजन करावें प्रतिमेचें ।
वेदोक्तमंत्रें देवाचे । विधिपूर्वक अर्चावें ॥ २६ ॥

स्त्रीजनादि-शूद्रांसी । न म्हणावें वेदमंत्रासी ।
आगमोक्तमार्गेसीं । गुरुनिरोपें करावें ॥ २७ ॥

श्रीगुरुचे निरोपानें । पूजा करी काष्ठ पाषाण ।
तेचि होती देव जाण । प्रसन्न होय परियेसा ॥ २८ ॥

शुचि आसनीं बैसोनि । करावें प्राणायाम तीनि ।
‘ येभ्योमाता ‘ म्हणोनि । चेतवावा परमात्मा ॥ २९ ॥

प्रणव मंत्रोनि द्वादश । उदकें प्रोक्षावें आपुले शीर्ष ।
संकल्प करोनि अंगन्यास । कलश पूजा करावी ॥ ३० ॥

देवा दक्षिण-भागेसीं । कलश ठेवावा परियेसीं ।
पूजा करोनि भक्तीसीं । शंख-पूजा करावी ॥ ३१ ॥

निर्माल्य काढोनि विनयेसीं । टाकावें नैर्ऋत्यदिशीं ।
धूत वस्त्र अंथरा हर्षी । दीप प्रज्वलित करावा ॥ ३२ ॥

स्मरावें मनीं श्रीगुरुसी । मनोवाक्कायकर्मेसीं ।
अर्चन करावें पीठासी । विधिपूर्वक अवधारा ॥ ३३ ॥

चारी द्वारें पूजोनि । दिशा पूजाव्या अर्चूनि ।
‘ शांताकार ‘ करा ध्यानीं । मग आवाहनावें मंत्रोक्त ॥ ३४ ॥

‘ सहस्त्रशीषे ‘ति आवाहनोन । ‘ पुरुषएवेदें ‘ करा आसन ।
‘ एतावानस्य ‘ म्हणोन । पाद्य द्यावें आवधारा ॥ ३५ ॥

मंत्र म्हणोनि ‘ त्रिपादूर्ध्व ‘ ऐसा । अर्घ्य द्यावें परियेसा ।
‘ तस्माद्विराळ ‘ म्हणा ऐसा । देवासी आचमन समर्पावें ॥ ३६ ॥

‘ यत्पुरुषेण ‘-मंत्रेसीं । स्नपन करावें देवासी ।
पंचामृतादि विधीसीं । स्नपन-पूजा करावी ॥ ३७ ॥

पुरुषसूक्तादि रुद्रेसी । श्रुतिमार्गे करोनि न्यासासी ।
स्नपन करावें परियेसीं । एकचित्तें अवधारा ॥ ३८ ॥

स्नपन करुनि देवासी । बैसवावें शुभासनेसी ।
‘ तंयज्ञमि ‘ति मंत्रेसीं । वस्त्रें द्यावी परियेसा ॥ ३९ ॥

‘ तस्माद्यज्ञात् ‘ मंत्रेसीं । यज्ञोपवीत द्ययावें देवासी ।
‘ येरे ‘ मंत्रे गंधाक्षतेसीं । वहावें अनन्यभक्तीनें ॥ ४० ॥

‘ तस्मादश्र्वा अजायंत ‘ । ऐसा तुम्ही मंत्र म्हणत ।
पुष्पें वहावीं एकचित्त । मनःपूर्वक देवासी ॥ ४१ ॥

पुष्पें वहावयाचें विधान । सांगेन ऐका ऋषिजन ।
आपण पेरिलीं कुसुमें सगुण । उत्तम पक्ष परियेसा ॥ ४२ ॥

पुष्पें असतीं अरण्यांत । मध्यम प्रकार असे वाहतां ।
क्रय करुनि विकत घेतां । सामान्य पक्ष पुष्पें जाणा ॥ ४३ ॥

उत्तम न मिळतां घ्यावीं विकत । उत्तम पक्ष पुष्पें श्र्वेत ।
रक्त मध्यम, अधम पीत । कृष्णचित्र अधमाधम ॥ ४४ ॥

शिळीं पुष्पें देख । सच्छिद्र अथवा कृमिभक्षक ।
भूमीवरी पडलें ऐक । पुष्प त्यजावें देवासी ॥ ४५ ॥

शिळें नव्हतें द्रव्य जाण । बिल्वपत्र तुळसीपर्ण ।
सहस्त्रपत्र-कमळें जाण । सदा ग्राह्य देवांसी ॥ ४६ ॥

शतपत्रें-बकुल-चंपकासी । पाटलें कमलें-पुन्नागेसीं ।
मल्लिका-जाती-करवीरेसीं । कल्हारपुष्पें अर्पावीं ॥ ४७ ॥

विष्णुपूजा करावयासी । वर्जावीं पुष्पें तुम्ही ऐसीं ।
धत्तुर अर्क करवीरेसीं । रक्त पुष्पें वर्जावी ॥ ४८ ॥

गिरिकर्णिका-निर्गुडेसीं । सेवगा-कपित्थ-करंजेसी ।
अमलपत्र-कुष्मांडेसीं । पुष्पें विष्णूसी वर्जावी ॥ ४९ ॥

हीं वाहिल्या होय दोषी । सांगेन ऐका समस्त ऋषि ।
पूजा करितां विष्णूसी । त्यजावी याचिकारणें ॥ ५० ॥

अर्कपुष्प वाहिल्यासी । विनाश होय आपणासी ।
धत्तूरपुष्पें प्रज्ञा नाशी । कोविदारें दरिद्रता ॥ ५१ ॥

गिरिकर्णिकापुष्पे वाहतां । कुलक्षय होय त्वरिता ।
कंटकारीपुष्पें वाहतां । शोक होय परियेसा ॥ ५२ ॥

कुंदपुष्पें होय दुःख । शाल्मलीपुष्पें रोग ऐक ।
याकारणें करुनि विवेक । पुष्पें वहावी विष्णूसी ॥ ५३ ॥

वर्जा पुष्पें ईश्र्वरासी । सांगेन नांवे परियेसीं ।
कपित्थ-केतकी-शशांकेसी । श्यामपुष्पें वर्जावी ॥ ५४ ॥

कृष्ण पिंगळ करंज देखा । धातकी निंबादि पंचका ।
बकुल दाडिंब केतका । माधवीपुष्पें वर्जावीं ॥ ५५ ॥

चूत कुंद यूथिका जाती । रक्त-पुष्पें वर्जावी निरुती ।
ईश्र्वरार्चनें दोष घडती । श्र्वेतपुष्पें मुख्य देखा ॥ ५६ ॥

पूजा करितां गणेशासी । वर्ज करा तुम्ही तुलसी ।
वर्ज करावें दूर्वेसी । दुर्गा शक्तिदेवीते ॥ ५७ ॥

येणें विधीं पुष्पें वाहतां । काम्य होय तुम्हां त्वरिता ।
चतुर्विध पुरुषार्था । होय तुम्हां अवधारा ॥ ५८ ॥

‘ यत्पुरुषं ‘ मंत्रेसी । सुगंध धूपावें परिमळेसी ।
‘ ब्राह्मणोस्ये ‘ ति मंत्रेसीं । एकारति करावी ॥ ५९ ॥

‘ चंद्रमानमनसो ‘ -मंत्रेसी । नैवेद्य द्यावा परिकरेसीं ।
तांबूल देतां मंत्रासी । ‘ नाभ्याआसी ‘ म्हणावें ॥ ६० ॥

सुवर्णपुष्प नीरांजन । ‘ सप्तास्येति ‘ मंत्रेकरुन ।
‘ वेदाहमे ‘ ति मंत्रेकरुन । पुष्पांजली अर्पावी ॥ ६१ ॥

‘ धातापुरस्तात् ‘ मंत्रेसीं । नमस्कारावें देवासी ।
अतिसन्मुख पृष्ठदेशीं । गर्भगृहीं करुं नये ॥ ६२ ॥

नमस्काराचें विधान । सांगेन ऐका विद्वज्जन ।
अपसव्य देवा प्रदक्षिणा । करुनि नमन करावें ॥ ६३ ॥

आपला गुरु माता पिता । सन्मुख जावें बाहेरुनि येतां ।
अथवा उत्तम द्विज देखतां । सन्मुख जावोनि वंदावें ॥ ६४ ॥|

सभा असेल द्विजवरांची । नमस्कार करा तुम्ही एकचि ।
देवतार्चनीं तैसेंचि । नमस्कार पावे समस्तां ॥ ६५ ॥

माता-पिता-श्रीगुरुसी । नमस्कार करावें ऐसी ।
उभय हस्तें कर्णा स्पर्शी । एकोभावें वंदावें ॥ ६६ ॥

सव्य पादावरी देखा । सव्य हस्त स्पर्शोनि निका ।
वामहस्त वामपादावरी देखा । धरुनि नमस्कार करावा ॥ ६७ ॥

गुरुस्थानांची नांवें । सांगेन ऐका एकोभावें ।
विचारोनियां बरवें । नमस्कारावें येणें विधी ॥ ६८ ॥

माता-पिता-गुरु-धाता । भयहर्ता-अन्नदाता ।
व्रतबंध केल्या पुरोहिता । सहपत्नी ते गुरुस्थानीं ॥ ६९ ॥

ज्येष्ठ भ्राता अथवा चुलता । सापत्न असेल जे माता ।
वय अधिक इष्टमैत्रा । नमस्कारावें तयांसी ॥ ७० ॥

निषिद्ध स्थानें नमावयासी । सांगेन ऐका तुम्हांसी ।
वय उणें असेल ज्यासी । नमूं नये विद्वज्जनीं ॥ ७१ ॥

अग्नि समिधा पुष्पें कुश । धरिला असेल अक्षता कलश ।
स्वहस्तीं परहस्तीं असतां दोष । उभयतां असे नमस्कारितां ॥ ७२ ॥

जप अथवा होम करितां । दूर देखिला द्विज येतां ।
स्नान करितां जळीं असतां । नमस्कार करुं नये ॥ ७३ ॥

एखादा विप्र असे धांवत । नेणता अथवा धनगर्वित ।
क्रोधवंत, मंगलस्नात । नमन करितां दोष घडे ॥ ७४ ॥

एकहस्तें ब्राह्मणासी । नमूं नये परियेसी ।
प्रेतनरु मूर्ख जनांसी । करुं नये नमस्कार ॥ ७५ ॥

गीतवाद्यनृत्येसीं । संतुष्टवावे देवासी ।
प्रार्थना करावी भक्तीसी । मग अर्चावें सनकादिकां ॥ ७६ ॥

पूजा अर्पूनि देवासी । हस्त ठेवूनि पीठेसी ।
उत्तरपूजा करा हर्षी । मग करावें उद्वासन ॥ ७७ ॥

ऐसेपरी देवपूजा । करावी भक्तीनें ऐक द्विजा ।
अन्न-संस्कार व्हावया काजा । वैश्र्वदेव करावा ॥ ७८ ॥

अग्न्यलंकार करुनि । अन्न अग्निकुंडीं दाखवूनि ।
घृतसंमिश्र करुनि । पांच भाग करावे ॥ ७९ ॥

एक भागाच्या सहा आहुति । दुसरा बळिहरणीं योजिती ।
अग्रदान तिसरा करिती । चौथ्या भागें पितृयज्ञ ॥ ८० ॥

मनुष्ययज्ञ पांचवेसीं । वैश्र्वदेव करावा मंत्रेसी ।
अन्न नाहीं ज्या दिवशीं । तंदुलांनीं करावा ॥ ८१ ॥

वैश्र्वदेवसमयासी । अतिथि आलिया घरासी ।
चोर चांडाल होय हर्षीं । पूजा करावी मनोभावें ॥ ८२ ॥

यम सांगे आपुले दूतासी । ” वैश्र्वदेव न-करित्या नरासी ।
अतिथि आलिया घरासी । अन्न न घाली जो नर ॥ ८३ ॥

त्यातें आणावें आम्हापाशीं, । पूजा करिती जे विधीसीं ।
जाऊं नको तयांपाशीं । विष्णुआज्ञा आम्हां असे ” ॥ ८४ ॥

मातापिताघातकीयासी । शुनि-श्र्वपच-चांडालासी ।
अतिथि आलिया घरासी । अन्न द्यावें परियेसा ॥ ८५ ॥

न विचारावें गोत्रकुळा । अन्न घालावें तात्काळा ।
विमुख झालिया वर्षें सोळा । पितर न येती घरासी ॥ ८६ ॥

प्रवासी असेल आपण जरी । औषधि-घृत-दधि-क्षीरीं ।
कंद-मूळें-फळें तरी । देवयज्ञ करावा ॥ ८७ ॥

अन्नाविणें अग्रदान । करुं नये साधुजनें ।
पंचमहायज्ञ न करी त्या ब्राह्मणें चांद्रायण आचरावें ॥ ८८ ॥

न होतां वैश्र्वदेव आपुल्या घरीं । भिक्षेसी आला नर जरी ।
भिक्षा घलितां पाप दूरी । वैश्र्वदेवफल असे ॥ ८९ ॥

बळिहरण घालोनि काढी आपण । त्याणें करावें चांद्रायण ।
आपण काढितां दोष जाण । आणिका करीं काढवावें ॥ ९० ॥

बळिहरण न काढितां जेवी जरी । सहा प्राणायाम त्वरित करीं ।
तेणें होय पाप दूरी । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ९१ ॥

गृहपूजा करुनि देखा । गोग्रास द्यावा विशेषका ।
नित्य श्राद्ध करणें ऐका । त्यक्त करुनि समर्पावें ॥ ९२ ॥

स्वधाकार पिंडदान । करुं नये अग्नौकरण ।
ब्रह्मचारियासी तांबूलदान । दक्षिणा वर्ज परियेसा ॥ ९३ ॥|

वैश्र्देदेव झालियावरी । उभा राहोनि आपुल्या द्वारी ।
अतिथिमार्ग पहावा निर्धारीं । आलिया पूजन करावें ॥ ९४ ॥

श्रमोनि आलिया अतिथिसीं । पूजा करावी भक्तीसीं ।
अथवा अस्तमान समयासी । आलिया पूजन करावें ॥ ९५ ॥

‘ वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ‘ । ऐसें बोलती वेदशास्त्रु ।
अतिथि जाण सर्व गुरु । वैश्र्वदेवसमयासी ॥ ९६ ॥

वैश्र्वदेवसमयीं अतिथिसी । पूजा करिता परियेसीं ।
ती पावे सर्व देवांसी । तुष्टे ब्रह्मा-इंद्र-वह्नि ॥ ९७ ॥

वायुगण अर्यमादि देव । तृप्त होय सदाशिव ।
पूजा करावी एकोभावें । सर्व देवता संतुष्टती ॥ ९८ ॥

अतिथिपाद प्रक्षाळिती । पितर सकळ तृप्त होती ।
अन्नदानें ब्रह्मा तृप्ति । विष्णु-महेश्र्वरां अवधारा ॥ ९९ ॥

यतीश्र्वरादि ब्रह्मचारी । जे समयीं येती आपुल्या घरीं ।
अन्न द्यावें निर्धारीं । महापुण्य असे देखा ॥ १०० ॥

ग्रासमात्र दिधला एक । मेरुसमान पुण्य अधिक ।
बरवें द्यावें त्यासी उदक । समुद्रासमान दान असे ॥ १०१ ॥

अतिथि आलिया घरासी । जेवी आपण त्यजूनि त्यासी ।
श्र्वानयोनीं होय भरंवसी । गर्दभ होऊनि पुढें उपजे ॥ १०२ ॥

ऐसें अतिथि पूजोन । मग करावें भोजन आपण ।
न करावें अन्न भिन्न । प्रपंच करितां दोष असे ॥ १०३ ॥

सायंप्रातर्गृहस्थासी । भोजन करणें संतोषी ।
प्रक्षालन करोनि पादांसी । ओले पायीं असावें ॥ १०४ ॥

ओलीं असावी पांच स्थानें । हस्त पाद उभय जाणें ।
मुख ओलें पंचमस्थान । शतायुषी पुरुष होय ॥ १०५ ॥

पूर्वाभिमुख बैसोन । भोजनसमयीं धरा मौन ।
पाद उभय जोडोन । बैसावें ऐका एकचित्तें ॥ १०६ ॥

मंडळ करावें चतुष्कोनि । वरी भस्म प्रोक्षोनि ।
क्षत्रियासी मंडळ त्रिकोनि । वर्तुळ वैश्यासी परियेसा ॥ १०७ ॥

शूद्रें अर्धचंद्राकार । मंडळ करावें परिकर ।
आवाहनावे सुरवर । आदित्य-वसु-रुद्र-ब्रह्मा ॥ १०८ ॥

पितामहादि देवता । तया मंडलीं उपजीवता ।
याचि कारणें करा त्वरिता । मंडलाविणें जेवूं नये ॥ १०९ ॥

न करितां मंडल जेवी जरी । अन्नरस नेती निशाचरी ।
पिशाच असुर राक्षस येरी । अन्नरस नेती अवधारा ॥ ११० ॥

उत्तम पूर्वाभिमुखी देख । पश्र्चिम मध्यम असे ऐक ।
पितृकार्या उत्तरमुख । सदा दक्षिणेसी बैसावें ॥ १११ ॥

जेवितें पात्र अवधारा । सुवर्ण-रजत-ताम्रपात्रा ।
पद्मपत्र पालाशपात्र । पुण्यपात्र परियेसा ॥ ११२ ॥

वर्जावें गृहस्थें ताम्रपात्र । यतीं सुवर्ण-रजतपात्र ।
ताम्र-शौक्तिक-शंखज पात्र । स्फटिक पाषाण यतीसी ॥ ११३ ॥

कर्दलीगर्भपात्रेसी । पद्मपत्रजळस्पर्शी ।
वल्ली-पालाशपत्रेसी । जेवितां चांद्रायण आचरावें ॥ ११४ ॥

वट-अश्र्वत्थ-अर्क पटोल । कदंब कोविदारपर्णें कोमळ ।
भोजन करितां तात्काळ । चांद्रायण आचरावें ॥ ११५ ॥

लोहपात्र आपुले करीं । ताम्र-मृण्मय-पृष्ठपर्णावरी ।
कार्पासपत्री वस्त्रेयेरी । जेवितां नरकाप्रती जाय ॥ ११६ ॥

कांस्यपात्रीं जेविल्यासी । यश-बळ-प्रज्ञा-आयुषीं ।
वाढे नित्य अधिकेसी । गृहस्थांसी मुख्य कांस्यपात्र ॥ ११७ ॥

असावें पात्र पांच शेर । नसावें उणें अधिक थोर ।
उत्तमोत्तम षोडश शेर । सुवर्णपात्रा समान देखा ॥ ११८ ॥

कांस्यपात्रेसीं भोजन । तांबूळासहित अभ्यंगन ।
गृहस्थासी मुख्य जाण । यति-ब्रह्मचारी-विधवास्त्रियेसी वर्ज ॥ ११९ ॥

श्र्वानाच्या चर्माहुनी । निषेध असे एरंडपानीं ।
निषिद्ध जाणा त्याहुनी । आणिक जेविल्या ताटीं जेवितां ॥ १२० ॥

फुटके कांस्यपात्रेसीं । जेवितां होय महादोषी ।
संध्याकाळीं जेवितां हर्षी । महापातकी होय जाणा ॥ १२१ ॥

जवळी असतां पतित जरी । जेवूं नये अवधारीं ।
शूद्र जेविल्या शेषावरी । जेवूं नये ब्राह्मणानें ॥ १२२ ॥

सवें घेऊनि बाळकासी । जेवूं नये श्राद्धदिवसीं ।
आसन आपुलें आपणासी । घालूं नये ब्राह्मणानें ॥ १२३ ॥

आपोशन आपुले हातीं । घेऊं नये मंदमतीं ।
तेल घालुनी स्वहस्तीं । आपण अभ्यंग न करावें ॥ १२४ ॥

भोजनकाळीं मंडळ देखा । करुं नये स्वहस्तका ।
आयुष्यक्षय पुत्रघातका । म्हणिजे नाम तयासी ॥ १२५ ॥

नमस्कारावें वाढितां अन्न । अभिधारावें पहिलेंचि जाण ।
प्राणाहुति घेतां क्षण । घृत न घालावें स्वहस्तें ॥ १२६ ॥

उदक घेऊनि व्याहृतिमंत्रीं । प्रोक्षोनि अन्न पवित्री ।
परिषिंचावें तेचि रीतीं । मग नमावें चित्रगुप्ता ॥ १२७ ॥

बळी घालोनि चित्रगुप्तासी । काढवावें सवेंचि परियेसी ।
वाम हस्त धुवोनि विशेषीं । पात्र दृढ धरावें ॥ १२८ ॥

अगुष्ठतर्जनीमध्यमांगुलीसी । धरावें पात्र वामहस्तेसीं ।
आपोशन घ्यावें सव्यकरेसीं । आणिकाकरी घालवावें ॥ १२९ ॥

आपोशन उदक सोडोनि जरी । आणिक उदक घेती करीं ।
श्र्वानमूत्र घेतल्यापरी । एकचित्तें परियेसा ॥ १३० ॥

धरिले आपोशन ब्राह्मणासी । नमस्कारितां महादोषी ।
आशीर्वाद घेऊं नये तयापाशीं । उभयतांसी दोष घडे ॥ १३१ ॥

मौन असावें आपण देखा । बोलूं नये शब्दादिका ।
आपोशन घ्यावें मंत्रपूर्वका । मग घ्याव्या प्राणाहुति ॥ १३२ ॥

आपोशनावीण भोजन करी । पापविमोचन करा तरी ।
अष्टोत्तरशत गायत्री । जपतां दोष परिहरे ॥ १३३ ॥

प्राणाहुतीचें विधान । सांगेन ऐका ब्राह्मण ।
प्राणाग्निहोत्र करणें जाण । समस्त पापें जाती देखा ॥ १३४ ॥

जैसा कार्पासराशीसी । अग्नि लागतां परियेसीं ।
जळोनि जाय त्वरितेसी । तैसीं पापें नासतीं ॥ १३५ ॥

प्राणाहुतीचें लक्षण । चतुर्विध पुरुषार्थ जाण ।
मंत्र म्हणा अन्न स्पर्शोन । गीताश्र्लोक प्रख्यात ॥ १३६ ॥

श्र्लोक अहं वैश्र्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १३७ ॥

( टीका ) ‘ अन्नं ब्रह्मरसो विष्णु । भोक्ता देव गिरिजारमणु ‘ ।
ऐसा तुम्ही मंत्र म्हणोनु । ‘ अग्निरस्मि ‘ मंत्र जपावा ॥ १३८ ॥

मग घ्याव्या प्राणाहुति । आहुति-मंत्र पंच ख्याति ।
तर्जनी-मध्यमा-अंगुष्ठघृती । ‘ प्राणाय स्वाहा ‘ म्हणावें ॥ १३९ ॥

मध्यमा-आनामिका-अंगुष्ठेंसी । ‘ अपानाय स्वाहा ‘ म्हणा ऐसी ।
‘ व्यानाय स्वाहा ‘ म्हणावयासी । अनामिका-कनिष्ठिका-अंगुष्ठानें ॥ १४० ॥

अंगुष्ठ-तर्जनी-कनिष्ठिकेसीं । ‘ उदानाय स्वाहा ‘ म्हणा हर्षी ।
पंचांगुलीनें परियेसीं । ‘ समानाय स्वाहा ‘ म्हणावें ॥ १४१ ॥

प्राणाहुति घेतलें अन्न । दंतां स्पर्शों नये जाण ।
जिव्हेनें गिळोनि तत्क्षण । मग धरावें मौन देखा ॥ १४२ ॥

मौन धरावयाचें स्थान । सांगेन ऐका तुम्हां विधान ।
स्नानसमयीं धरा निर्गुण । न धरितां फल वरुण नेई ॥ १४३ ॥

होम करितां न धरी मौन । लक्ष्मी जाय तत्क्षण ।
जेवितां मौन न धरी आपण । अपमृत्यु घडे त्यासी ॥ १४४ ॥

अशक्य असेल मौन जरी । प्राणाहुति घे तंववरी ।
मौन धरावें अवधारीं । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ १४५ ॥

पिता जिवंत असे ज्यासी । अथवा ज्येष्ठ बंधु परियेसीं ।
धरुं नये मौनासी । श्राद्धान्न जेवितां धरावें ॥ १४६ ॥

पंच प्राणाहुति घेतां । सर्वांसी मौन-ग्राह्यता ।
असेल पिता, वडील भ्राता । मौन धरिल्या अधःपात ॥ १४७ ॥

जेवावें प्रथम मधुरान्न । भोजन करावें नरें जाण ।
भक्षून पूर्वी द्रव्यान्न । कठिणान्न मध्यें परियेसा ॥ १४८ ॥

भोजनान्त-समयासी । जेवावें पुनः द्रव्यान्नासी ।
बळ न जाय परियेसीं । शीघ्र भोजन करावें ॥ १४९ ॥

धेनू उदक प्यावयासी । जितुका वेळ लागे तिसी ।
भोजन करावें परियेसीं । शीघ्र भोजन सुखी जाणा ॥ १५० ॥

भोजन करावयाची स्थिति । सांगेन ऐका ग्रासमिति ।
संन्यासी-मुनीश्र्वर-यतीं । अष्ट ग्रास घ्यावे जाण ॥ १५१ ॥

षोडश ग्रास अरण्यासीं । द्वात्रिंशत् गृहस्थासी ।
मिति नाहीं ब्रह्मचार्‍यासी । एकचित्तें परियेसा ॥ १५२ ॥

जितुका मावेल आपल्या मुखीं । तितुका ग्रास घ्यावा विशेखीं ।
अधिक घेतां ग्रास मुखीं । उच्छिष्ट भक्षिलें फळ देखा ॥ १५३ ॥

अर्धा ग्रास भक्षूनि । उरलें ठेविती आपुल्या भाणी ।
चांद्रायण आचरावें त्यांनी । उच्छिष्ट भोजन तया नांव ॥ १५४ ॥

न बैसावें सहभोजनासी । इष्टसोयरे इत्यादिकांशीं ।
व्रतबंधावबिणें पुत्रासी । कन्याकुमारांसी दोष नाहीं ॥ १५५ ॥

सांडू नये अन्न देखा । घृत-पायस विशेषका ।
सांडावें थोडें ग्रास एका । जेवूं नये सर्व अन्न ॥ १५६ ॥

भोजन पूर्ण होईपर्यंत । पात्रीं धरावा वामहस्त ।
जरी सोडील अज्ञानता । अन्न वर्जोनि उठावें ॥ १५७ ॥

याकारणें विद्वजनें । सोडूं नये पात्र जाण ।
अथवा पूर्वीच न धरावें आपण । दोष नाहीं परियेसा ॥ १५८ ॥

वस्त्र गुंडोनि डोईसी । अथवा सन्मुख दक्षिणेसी ।
वामपादावरी हस्तेसीं । जेवितां अन्न राक्षस नेती ॥ १५९ ॥

वामहस्त भूमीवरी । ठेवूनि नर भोजन करी ।
रोग होय त्या शरीरीं । अंगुली सोडोनि जेवूं नये ॥ १६० ॥

अंगुली सोडूनि जेवी जरी । दोष गोमांस भक्षिलेपरी ।
दोष असती नानापरी । स्थानें असती भोजनाचीं ॥ १६१ ॥

अश्र्वगजारुढ होउनि । अथवा बैसोनि स्मशानीं ।
देवालयीं शयनस्थानीं । जेवूं नये परियेसा ॥ १६२ ॥

निषिद्ध जेवण करपात्रेसीं । ओलें नेसोनि, आर्द्रकेशी ।
बहिर्हस्त करुनि जानूसी । जेवितां दोष परियेसीं ॥ १६३ ॥

यज्ञोपवीताच्या उपवीतीसीं । भोजन करावें परियेसीं ।
जेवितां आपुल्या सन्मुखेसीं । पादरक्षा असूं नये ॥ १६४ ॥

ग्रास-उदक-कंद-फळ । इक्षुदंडादि केवळ ।
भक्षोनि पात्रीं ठेवितां सकळ । उच्छिष्ट होय अवधारा ॥ १६५ ॥

भोजन करी स्नानावीण । होम न करितां जेवी कवण ।
अन्न नव्हे तें कृमि जाण । म्हणे पराशरऋषि ॥ १६६ ॥

पर्णपृष्ठावरी रात्रीसी । दीपावीण जेविल्यासी ।
महादोष घडती त्यासी । कृमि भक्षिले पाप जाणा ॥ १६७ ॥

दीप जाय भोजन करितां । पात्र धरावें स्मरत सविता ।
पुनरपि दीप आणोनि लावितां । मग भोजन करावें ॥ १६८ ॥

पात्रीं असेल जितुकें अन्न । तितुकेंच जेवावें परिपूर्ण ।
आणिक घेतां दोष जाण । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ १६९ ॥

स्पर्शों नये जेवितां केश । कथा सांगतां महादोष ।
दिसूं नये व्योमआकाश । अंधकारीं जेवूं नये ॥ १७० ॥

न ठेवितां शेष स्त्रियेसी । जेवितां अत्यंत दोषी ।
ठेविलें न जेवितां स्त्रिया दोषी । महापातकें घडती जाणा ॥ १७१ ॥

शून्यदेव-देवालयीं । देवता स्थान आपुले गृही ।
जलसमीप संध्यासमयीं । जेवूं नये परियेसा ॥ १७२ ॥

पात्र ठेवूनि दगडावरी । जेवूं नये अवधारीं ।
अवलोकूं नये मुखावरी । स्त्रीजनाचे परियेसीं ॥ १७३ ॥

न करावें सहभोजन । जेवितां होय उच्छिष्टभक्षण ।
कुलस्त्रियेशीं भोजन । करितां निर्दोष परियेसा ॥ १७४ ॥

प्राशनशेष-उदकासी । घेऊं नये परियेसीं ।
अगत्य घडे, संधीसी । किंचित् सांडूनि घेइजे ॥ १७५ ॥

वस्त्रोदक घेतल्यासी । अपार दोष घडती तयासी ।
जन्म पावे श्र्वानयोनीसी । पडे मागुती नरकांत ॥ १७६ ॥

शब्द होय उदक घेतां । अथवा क्षीर घृत जेवितां ।
आपोशनोदक प्राशितां । सुरापानसमान ॥ १७७ ॥

महाजळी रिघोनि । उदक घेती मुखांतुनी ।
अथवा उभा पिये पाणी । सुरापानसमान जाणा ॥ १७८ ॥

द्वयहस्त अंजुळोनि । घेऊं नये उदक ज्ञानीं ।
घ्यावें एक हस्तेंकरुनि । वाम हस्त वर्जावा ॥ १७९ ॥

सभे बैसोनि एकासनीं । अथवा आपुले अंथुरणीं ।
प्राशन न करावें पाणी । महादोष परियेसा ॥ १८० ॥

न वाढावें भिन्न पात्रेंसी । पाहूं नये आणिक यातीसी ।
रजस्वला स्त्रियांसी । चांडाळ श्र्वान पाहूं नये ॥ १८१ ॥

दृष्टि पडे इतुकियांसी । ध्वनि ऐकतां कर्णांसी ।
त्यजावें अन्न त्वरितेसी । जेवितां दोष असे जाणा ॥ १८२ ॥

कलहशब्द कांडण दळण । ऐकतां जेवूं नये अन्न ।
अपशब्द स्पृष्टास्पृष्ट जाण । त्यजावें अन्न परियेसा ॥ १८३ ॥

नेणते लोक पंक्तीसी । घेऊं नये परियेसीं ।
अगत्य घडे संधीसी । उदकें भस्म करा पृथक् ॥ १८४ ॥

अथवा स्तंभ असेल मध्य । द्वारमार्ग असेल शुद्ध ।
उदकें वेष्टितां आपुले परिघ । दोष नाहीं परियेसा ॥ १८५ ॥

कृष्णवस्त्र नेसोनि आपण । अपार दोष जेवितां जाण ।
स्त्रीजन वाढिती कांसेवीण । उच्छिष्टसमान परियेसा ॥ १८६ ॥

ऐसा विचार करुनि मनीं । भोजन करावें विद्वज्जनीं ।
‘ विकिरिद विलोहित ‘ म्हणोनि । अभिमंत्रावें शेष अन्न ॥ १८७ ॥

‘ विकिरिदे ‘ इति मंत्रासी । म्हणावा अघोर-ऋषि ।
रुद्र-देवता अनुष्टुप्-छंदेसीं । ‘ अन्नाभिमंत्रणे विनियोगः ‘ ॥ १८८ ॥

ऐसा मंत्र म्हणोन । हातीं घ्यावें शेषान्न ।
यमाचे नांवे बळी घालोन । उत्तरापोशन मग घ्यावें ॥ १८९ ॥

उच्छिष्ट सर्व पात्रीचें । घेऊनि हाती, मंत्र वाचे ।
‘ रौरवे पूये ‘ति म्हणावे, त्याच । पात्राजवळीं ठेवावें ॥ १९० ॥

उठोनि जावें प्रक्षालनासी । गंडूष करोनि मग हस्त प्रक्षीं ।
न करितां गंडूष प्रक्षाली हस्तासी । आत्मघातकी तोचि जाणा ॥ १९१ ॥

मुख प्रक्षाळितां परियेसीं । मध्यमांगुलीं दांत घासी ।
तर्जनीं अंगुष्ठें महादोषी । रौरव नरक परियेसा ॥ १९२ ॥

बरवें हस्त प्रक्षाळून । करावें दंतशोधन ।
हातीचें पवित्र सोडून । टाकावें नैऋत्य दिशे ॥ १९३ ॥

‘ अंगुष्ठमात्र पुरुष ‘ म्हणावा मंत्र परियेसा ।
हस्त घासोनि चक्षुषी । उदक लावावें अवधारा ॥ १९४ ॥

ऐसा जरी न म्हणा मंत्र । चक्षुरोग होय त्वरित ।
याकारणें करा निश्र्चित । हस्तोदकें आरोग्यता ॥ १९५ ॥

द्विराचमन करोनि । ‘ अंयगौ ‘ मंत्र म्हणोनि ।
‘ द्रुपदादिवेन्मुमुचा ‘ उच्चारोनि । ‘ प्राणानां ग्रंथिरसि ‘ म्हणावें ॥ १९६ ॥

ऐसा मंत्र तुम्ही जपतां । भोजनठायीं जाऊनि बैसतां ।
द्विराचमन करुनि निरुता । नाभिस्पर्श मग करावा ॥ १९७ ॥

स्मरावें मग अगस्त्यासी । कुंभकर्ण-वडवाग्नीसी ।
वृकोदर-शनैश्र्चरासी । ‘ इल्वल-वा तापिवज्जीर्यतां ‘ म्हणावें ॥ १९८ ॥

हस्त दाखवावे अग्नीसी । आणिक सांगेन परियेसीं ।
बंधुवर्ग असती जयासी । पुसूं नये वस्त्रें कर ॥ १९९ ॥

मग स्मरावें श्रीगुरुसी । आणिक स्मरावें कुळदेवतेसी ।
येणेंपरी विधीसीं । भोजन करावें द्विजोत्तमें ॥ २०० ॥

विप्र विनवी श्रीगुरुसी । भोजनप्रकार सांगितला आम्हांसी ।
विधिनिषिद्ध अन्नें कैसीं । निरोपावीं कृपेने ॥ २०१ ॥

विप्रवचन ऐकोनि । निरोपिती श्रीगुरु संतोषोनि ।
ऐक ब्राह्मणा म्हणोनि । अतिप्रेमें निरोपिती ॥ २०२ ॥

म्हणे सरस्वती-गंगाधरु । ब्राह्मणपणाचा आचारु ।
निरोप दिधला श्रीगुरु । म्हणोनि विनवी संतोषें ॥ २०३ ॥

वैश्र्वदेवाविणें अन्न । अथवा गणान्न परिपूर्ण ।
घातलें असेल बहु लवण । बहुमिश्रितान्न जेवूं नये ॥ २०४ ॥

लसुण गाजर कांदे मुळे । वृतांक श्र्वेत वाटोळे भोंपळे ।
छत्राकार शाका सकळ । वर्जाव्या तुम्हीं परियेसा ॥ २०५ ॥

धेनु-अजा-महिषीक्षीर । प्रसूतीचें वर्जावें दशरात्र ।
नूतनोदक पर्जन्य पूर । त्रिरात्री तुम्हीं वर्जावें ॥ २०६ ॥

कूष्मांड-डोरली-पडवळेसीं । मुळा-बेल-आंवळेसी ।
न भक्षावें प्रतिपदेसी । भक्षितां पाप परियेसा ॥ २०७ ॥

स्वर्गापवर्ग चाड ज्यासी । अष्टमी वर्जा औदुंबरासी ।
आमलकफळ रात्रीसी । वर्जावें भानुवार-सप्तमीं ॥ २०८ ॥

बेलफळ वर्ज शुक्रवारीं । शमीफळ मंदवारीं ।
भक्षितां लक्ष्मी जाय दुरी । वर्जावें तें दिवसीं परियेसा ॥ २०९ ॥

धात्रीफळ रात्रीसीं । भक्षितां हानि प्रज्ञेसी ।
नाश करी वीर्यासी । धात्रीफळ वर्जावें ॥ २१० ॥

नख केश पडलें अन्न । स्पर्श केलिया मार्जारें जाण ।
वायस-घारी-कुक्कुटादिकरुन । स्पर्शलें अन्न त्यजावें ॥ २११ ॥

धेनु-मूषक-मुखस्पर्श । अथवा संपर्क अधः-केश ।
त्यजावें अन्न भरवसें । असेल उच्छिष्ट अन्नाजवळी ॥ २१२ ॥

एके हातीं वाढिलें अन्न । शिळें असेल शीतल जाण ।
वर्जावें तुम्हीं ब्राह्मण । निषिद्ध बोलिलें आचारीं ॥ २१३ ॥

घृततैलसंमिश्रित । शिळें अन्न पवित्र ।
तळिलें असेल सर्वत्र । शिळें नव्हे सर्वथा ॥ २१४ ॥

विप्र विकिती गोरस । घृत क्षीर परियेस ।
घेतां घडती महादोष । साक्षात्-वन्हिपक्व जेवूं नये ॥ २१५ ॥

माषान्नाचे वटक देखा । शिळे नव्हती कधीं ऐका ।
जैसें लाह्यापीठ देखा । शिळें नव्हे परियेसा ॥ २१६ ॥

कंदमूळादि मसुरान्न । जवांचें असेल परमान्न ।
गुडयुक्त असेल अन्न । शिळें नव्हे परियेसा ॥ २१७ ॥

ऐशा शिळ्या अन्नासी । दोष नाही परियेसीं ।
विटाळ होतां महादोषी । शुचि स्थानीं असावें ॥ २१८ ॥

तिळमिश्रित भक्ष्यासी । जेवूं नये रात्रीसी ।
जेवितां होय महादोषी । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणातें ॥ २१९ ॥

भोजन केलियानंतर । तांबूल घ्यावे परिकर ।
क्रमुक-चूर्ण-पर्ण सत्वर । घ्यावें द्यावें ब्राह्मणासी ॥ २२० ॥

क्रमुक एक सुखारोग्य । द्वय नेदावे निष्फळ अयोग्य ।
त्रीणि द्यावीं महाभाग्य । चतुर्थ देतां दुःख जाणा ॥ २२१ ॥

पंच क्रमुक देतां जरी । आयुःप्रज्ञा वाढे भारी ।
देऊं नये सहा सुपारी । मरण सांगे परियेसा ॥ २२२ ॥

पर्णमूल न काढी जरी । व्याधि संभवे अवधारीं ।
अग्र भक्षितां पाप भारी । जीर्णपर्णें आयुष्य क्षीण ॥ २२३ ॥

पर्णपृष्ठीं बुद्धिनाश । द्विपर्ण खातां महादोष ।
ऐश्र्वर्याचा होय विनाश । ऋषिसंमत असे जाणा ॥ २२४ ॥

पर्णेवीण क्रमुक मुखीं । घालतां आपण होय असुखी ।
सप्त जन्म दरिद्री दुःखी । अज्ञानी होय अंतकाळीं ॥ २२५ ॥

यतीश्र्वरादिब्रह्मचारीं । रजस्वला स्त्री विधवा जरी ।
तांबूल भक्षितां मांसापरी । रस त्याचा सुरापानसम ॥ २२६ ॥

तांबूल भक्षिल्यानंतरें । सायंसंध्या करावी विप्रें ।
सूर्य अर्धमंडळ उरे । अर्घ्यें द्यावीं परियेसा ॥ २२७ ॥

बैसोनि द्यावीं अर्घ्यें तीनि । चारी द्यावी काळ क्रमूनि ।
गायत्री मंत्र जपूनि । ‘ इमंमे वरुण ‘ म्हणावा ॥ २२८ ॥

गोत्रप्रवर उच्चारोन । मग करावें औपासन ।
करावें निशीं भोजन । क्षीरमिश्रित मुख्य असे ॥ २२९ ॥

रात्रीं करितां परिषिंचना । ‘ ऋतं त्वा सत्येन ‘ मंत्र म्हणावा ।
येणें विधीं करा भोजना । पूर्वी जैसे बोलिलें असे ॥ २३० ॥

भोजन झालियानंतर । वेदाभ्यास एक प्रहर ।
मग जावें शयन घर । येणें विधीं आचरावें ॥ २३१ ॥

शयन करावयाचें विधान । सांगेन ऐका विद्वज्जन ।
पराशर सांगे वचन । तेंचि विधान सांगतसें ॥ २३२ ॥

खट्वा निर्मळ असावी जाण । वर्जावी त्रिपाद भिन्न दूषण ।
औदुंबर अश्र्वत्थ पिंपरी निर्गुण । न करावी खट्वा परियेसा ॥ २३३ ॥

निषिद्ध जांबूळ काष्ठाची । वर्जावी प्रेतगजदंताची ।
भिन्नकाष्ठ त्यजावी साची । बरवी असावी खट्वा देखा ॥ २३४ ॥

सुमुहुर्तें विणावी खट्वा देखा । धनिष्ठा-भरणी मृगशिरा दूषका ।
वार सांगेन विशेखा । शुभाशुभ असतीं फळें ॥ २३५ ॥

रविवारीं अति लाभ देखा । चंद्रवारीं महासुखा ।
भौमवारीं न करी पाविजे दुःखा । बुधवारीं सांगे महापीडा ॥ २३६ ॥

गुरुवारीं विणल्यासी । बहु पुत्र होती त्यासी ।
शुक्रवारीं अतिविशेषीं । मृत्यु पावे मंदवारीं ॥ २३७ ॥

स्वगृहीं शयन पूर्वमुखी । श्र्वशुरगृहीं दक्षिणमुखी ।
प्रवासकाळी पश्र्चिममुखी । शयन करावें परियेसा ॥ २३८ ॥

सदा निषिद्ध उत्तर दिशा । वरकड फळ सांगितलें विशेषा ।
विप्र-आचार आहे ऐसा । ऋषिमार्ग शुभाचार ॥ २३९ ॥

पूर्णकुंभ ठेवूनि उशीं । मंगळ द्रव्य घालावें बहुवसी ।
रात्रिसूक्त म्हणावें परियेसीं । विष्णुस्मरण करावें ॥ २४० ॥

मग स्मरावें अगस्त्य ऋषि । माधव मुचुकुंद परियेसीं ।
आस्तिक कपिल-महाऋषि । सर्पस्तुति करावी ॥ २४१ ॥

निषिद्ध स्थानें निजावयासी । सांगेन ऐका समस्त ऋषि ।
जीर्ण देऊळ स्मशानेसीं । एक वृक्षातळीं वर्जावें ॥ २४२ ॥

चारी बिदीं चोहाटेसी । ईश्र्वरस्थान परियेसीं ।
मातापिता निजते स्थळासी । निजूं नये परियेसा ॥ २४३ ॥

वर्जावें वारुळाजवळीं । वर्जावी आपण तळ्याचे पाळीं ।
नदीतीरीं स्वादुवस्तू जवळी । अघोर स्थळीं निजूं नये ॥ २४४ ॥

वर्जावें शयन धान्यावरी । निजूं नये मोडके घरीं ।
वडील खालती निजती जरी । खट्वा वर्जावी त्यांपुढें ॥ २४५ ॥

नेसून ओलें अथवा नग्न । निजूं नये शिर वेष्टून ।
आकाशाखालीं वर्जोन । दीप असतां निजूं नये ॥ २४६ ॥

पूर्वरात्रीं अपररात्रीसी । निजूं नये परियेसीं ।
असूं नये स्त्रियेपाशीं । रजस्वला चतुर्थदिनीं ॥ २४७ ॥

असावें जानवें उपवीतीसी । दृष्टीं पडों नये योनीसी ।
आयुःक्षीण परियेसीं । दीप वर्जावा याकारणें ॥ २४८ ॥

नीळ वस्त्र नेसले स्त्रियेशीं । करितां संग परियेसीं ।
पुत्र उपजे चांडाळ-ऐसी । शुभ वस्त्र विशेष ॥ २४९ ॥

रजस्वला न होतां स्त्रियेशीं । न करावा संग परियेसीं ।
संग करितां महादोषीं । आणिक प्रकार एक असे ॥ २५० ॥

दश वर्षें होतां कन्येसी । रजस्वला सर्वत्रांसी ।
ऐका तुम्ही समस्त ऋषि । पराशर सांगतसे ॥ २५१ ॥

ऋतुकाळ असतां स्त्रियेसी । गांवासी जातां पुरुषासी ।
भ्रूणहत्या महादोषी । प्रख्यात असे परियेसा ॥ २५२ ॥

वृद्ध अथवा वांझेसी । मरत असती पुत्र जिसी ।
बहु कन्या होती जिसी । चुकतां ऋतु दोष नाहीं ॥ २५३ ॥

ऋतु देतां चतुर्थ दिवसीं । पुत्र उपजे अल्पायुषी ।
कन्या होय पांचवे दिवसीं । सहावे दिनीं पुत्र परियेसा ॥ २५४ ॥

विषम दिवसीं कन्या जाण । सम-दिवशीं पुत्र सगुण ।
दहा दिवस ऋतुकाळ खूण । चंद्रबळ असावें ॥ २५५ ॥

मूळ-मघा-रेवतीसी । संग न करावा परियेसीं ।
कोप नसावा उभयतांसी । संतोषरुपें असावें ॥ २५६ ॥

ऋतुकाळीं स्त्रीपुरुषांसी । जे जे असेल मानसीं ।
सत्वरजतमोगुणेंसी । तैसा पिंड उपजे देखा ॥ २५७ ॥

ऐसा ब्राह्मणाचा आचार । सांगता झाला पराशर ।
ऐकोनि समस्त ऋषीश्र्वर । तेणेंपरी आचरती ॥ २५८ ॥

श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । आचार ब्राह्मणाचा आहे ऐसी ।
जो आचरे विधींसी । दैन्य कैंचे तया घरीं ॥ २५९ ॥

तो वंद्य होत देवांसी । कामधेनु येईल घरासी ।
लक्ष्मी राहे अखंडेसीं । पुत्रपौत्रीं नांदत ॥ २६० ॥

होय आपण शतायुषी । न घडती कांही दोष त्यासी ।
तो न भिये कळिकाळासी । ब्रह्मज्ञानी होय जाणा ॥ २६१ ॥

काळमृत्यु चुके देखा । अपमृत्यु घडे कैंचा ऐका ।
ऐसा आचार आहे निका । नित्य रहाटावें येणेंपरी ॥ २६२ ॥

ऐसें ऐकोनियां वचना । विप्र लागे श्रीगुरुचरणां ।
जाहला उपदेश मज उद्धारणा । कृपासागरा गुरुमूर्ति ॥ २६३ ॥

भक्तजन तारावयासी । अवतरलासी हृषीकेशी ।
परिहारिलें अंधकारासी । ज्ञानज्योति प्रकाशली ॥ २६४ ॥

ऐसें विनवोनि ब्राह्मण । पुनरपि धरिले दोनी चरण ।
श्रीगुरुमूर्ति संतोषोन । प्रसन्न झाले तये वेळीं ॥ २६५ ॥

म्हणती श्रीगुरु तयासी । आचार सांगितला तुज हर्षी ।
न जावें आतां भिक्षेसी । आचार करुनि सुखी ऐस ॥ २६६ ॥

जी जी इच्छिसी कामना । होईल निरुती सत्य जाणा ।
कन्या पुत्र नांदती सगुणा । संदेह न धरावा मानसीं ॥ २६७ ॥

ऐसा वर लाधोनि । विप्र गेला संतोषोनि ।
होता तैसाचि आचरोनि । सकळाभीष्टें लाधला ॥ २६८ ॥

सिद्ध म्हणे नामधारकासी । श्रीगुरुचरित्र आहे ऐसी ।
ऐकतां ज्ञान समस्तांसी । मूढ होय ब्रह्मज्ञानी ॥ २६९ ॥

अज्ञानतिमिरअंधकारासी । ज्योतिस्वरुप कथा सुरसीं ।
जें जें इच्छिलें मानसीं । पाविजे त्वरित अवधारा ॥ २७० ॥

म्हणोनि सरस्वती-गंगाधर । सांगे गुरुचरित्र विस्तार ।
ऐकतां होय मनोहर । सकळाभीष्ट साधती ॥ २७१ ॥

इति श्रीगुरुचरित्रामृत || नामधारका शिष्य सांगत |
आचार जो का समस्त | निरोपिला श्रीगुरुनाथें || २७२ ||

इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ ॥ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने
सिद्धनामधारकसंवादे कर्ममार्गनिरुपणं नाम सप्तत्रिंशोध्यायः ॥


॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥


SHARE