अध्याय ३६

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

शिष्योत्तम नामकरणी । लागे सिद्धाचिये चरणीं ।
विनवीतसे कर जोडोनि । भक्तिभावेंकरुनियां ॥ १ ॥

जय जया सिद्ध मुनि । तूंचि तारक भवार्णी ।
तूंचि होसी ब्रह्मज्ञानी । अविद्यातिमिरभास्कर ॥ २ ॥

मायामोह-रजनींत । होतों आपण निद्रिस्त ।
कृपासागर श्रीगुरुनाथ । जागृत केलें आम्हांसी ॥ ३ ॥

तिमिरहरण भास्करु । मज भेटलासी तूं गुरु ।
कडे केला भवसागरु । चिन्मयात्मा सिद्ध मुनि ॥ ४ ॥

ऐसें म्हणोनि सिद्धासी । विनवी शिष्य भक्तीसीं ।
गुरुमूर्ति संतोषी । अभयंकार देतसे ॥ ५ ॥

पुढें चरित्र केवीं झाले । विस्तारावें स्वामी वहिलें ।
आमुतें स्वामी कृतार्थ केलें । ज्ञानामृत प्राशवूनि ॥ ६ ॥

कथामृत ऐकतां श्रवणीं । तृप्ति न होय अंतःकरणीं ।
निरोपावें विस्तारोनि । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ७ ॥

सिद्ध म्हणे नामधारका । पुढील कथा असे निका ।
एकचित्तें तुम्हीं ऐका । ज्ञान होय समस्तांसी ॥ ८ ॥

गाणगापुरीं असतां श्रीगुरु । महिमा वाढला अपरांपरु ।
बोलतां असे विस्तारु । तावन्मात्र सांगतसों ॥ ९ ॥

महिमा एकेक सांगतां । विस्तार होईल बहु कथा ।
अवतार श्रीहरि साक्षाता । कवण शके वर्णावया ॥ १० ॥

तया गाणगापुरांत । होता विप्र वेदरत ।
विरक्त असे बहुश्रुत । कर्ममार्गें वर्ततसे ॥ ११ ॥

नेघें प्रतिग्रहो म्हणे । परान्नासी जावों नेणे ।
मिथ्यावाद मृषा भाषण । अतिवादे आपण न करीच ॥ १२ ॥

नित्य शुष्क भिक्षा करी । तेणें आपण उदर भरी ।
तयासी असे एक नारी । क्रोधवंती परियेसा ॥ १३ ॥

याचकवृत्ति तो ब्राह्मण । करी संसार सामान्यपणें ।
अतीत-अभ्यागताविणें । अन्न नेघे प्रत्यहीं ॥ १४ ॥

तया ग्रामीं प्रतिदिवसीं । विप्र येती आराधनेसी ।
सहस्र संख्या ब्राह्मणांसी । मिष्टान्न घालिती परियेसा ॥ १५ ॥

तया ग्रामी विप्रवनिता । समस्त जाती भोजनाकरितां ।
येऊनि सदनी स्तवित । अनेकपरीचीं पक्वान्नें ॥ १६ ॥

ऐकोनि ते विप्रनारी । नानापरी दुःख करी ।
परमेश्र्वरा श्रीहरी । म्हणोनि चिंती मनांत ॥ १७ ॥

कैसें दैव आपुलें हीन । नेणें स्वप्नीं ऐसें अन्न ।
दरिद्री पतीसी वरुन । सदा कष्ट भोगीतसें ॥ १८ ॥

पूर्वजन्मींचें आराधन । तैसा आपणासी पति हीन ।
सदा पाहें दरिद्रपणें । वर्ततसे देवराया ॥ १९ ॥

समस्त विप्र स्रियांसहित । नित्य परान्नभोजन करीत ।
पूर्वजन्मींचे सुकृत । केलें होतें सकळिकीं ॥ २० ॥

आपुला पति दैवहीन । कधीं नवचे परान्ना ।
काय करावें नारायणा । म्हणोनि चिंती मनांत ॥ २१ ॥

वर्ततां ऐसें तया स्थानीं । आला विप्र महाधनी ।
अपरपक्ष करणें मनीं । म्हणोनि आला परियेसा ॥ २२ ॥

तया स्थानीं विप्रांसी । क्षण दिले परियेसीं ।
सवें त्यांच्या स्रियांसी । आवंतिले परियेसा ॥ २३ ॥

देखोनि ते विप्रवनिता । पतीजवळी आली त्वरिता ।
सांगती झाली विस्तारता । आमंत्रण ब्राह्मणाचें ॥ २४ ॥

अनेकपरीचीं पक्वान्नें । देती वस्त्रें-परिधानें ।
अपार द्रव्य दक्षिणे । देताति ऐके प्राणेश्र्वरा ॥ २५ ॥

यातें स्वामी अंगीकारणें । अथवा आपणा निरोप देणें ।
कांक्षा करितें माझें मन । मिष्टान्न अपूर्व जेवावें ॥ २६ ॥

ऐकोनि तियेचे वचन । निरोप देत ब्राह्मण ।
सुखें जावें करीं भोजन । आपणा न घडे म्हणतसे ॥ २७ ॥

निरोप घेऊनि तये वेळीं । गेली तया गृहस्थाजवळी ।
आपण येऊं भोजनकाळीं । म्हणोनि पुसे तयासी ॥ २८ ॥

विप्र म्हणे तियेसी । आम्ही सांगूं दंपतीसी ।
बोलावीं आपुल्या पतीसी । तरीच आपुल्या गृहा यावें ॥ २९ ॥

ऐकोनि तयाचें वचन । झाली नारी खेदें खिन्न ।
विचार करी आपुले मनीं । काय करणें म्हणोनियां ॥ ३० ॥

आतां काय करावें म्हणे । कैसें दैव आपुलें उणे ।
बरवें अन्न स्वप्नीं नेणें । पतीकरितां आपणासी ॥ ३१ ॥

विचार करुनि मानसीं । आली नृसिंहगुरुपाशीं ।
नमन करी साष्टांगेसीं । अनेकपरी विनवीत ॥ ३२ ॥

म्हणे स्वामी एक करणें । बरवें अन्न कधीं नेणें ।
आपुल्या पतीसी सांगणें । आमंत्रणा जावें म्हणोनि ॥ ३३ ॥

सांगूं म्हणती दंपतीसी । माझा पति नायके वचनासी ।
न वचे कधीं परान्नासी । काय करुं म्हणतसे ॥ ३४ ॥

स्वामी आतां कृपा करणें । माझ्या पतीतें सांगणें ।
बरवीं येताति आमंत्रणें । अन्नवस्त्र देताति ॥ ३५ ॥

ऐकोनि तियेचे वचन । श्रीगुरुमूर्ति हास्यवदन ।
बोलावूनियां तत्क्षण । सांगती तया द्विजासी ॥ ३६ ॥

श्रीगुरु म्हणती तयासी । जावें तुवां आमंत्रणेसी ।
तुझे स्त्रियेचे मानसीं । असे मिष्टान्न जेवावें ॥ ३७ ॥

तिचे मनींची वासना । तुवां पुरवावी कारणा ।
सदा दुश्र्चित अंतःकरण । कुलस्त्रियेचें असूं नये ॥ ३८ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । नमन करी तो ब्राह्मण ।
विनवीतसे कर जोडून । नेघें परान्न नेम असे ॥ ३९ ॥

गुरुवचन जों न करी । तो पडे रौरवघोरीं ।
निरोप तुमचा माझ्या शिरीं । जाईन स्वामी म्हणतसे ॥ ४० ॥

पुसोनिया श्रीगुरुसी । आलें दंपत्य आमंत्रणासी ।
आनंद झाला बहुवसी । तया विप्रस्त्रियेंतें ॥ ४१ ॥

पितृनाम उच्चारोन । संकल्प करी तो ब्राह्मण ।
अनेकपरीचें मिष्टान्न । वाढिती तया दंपतींसी ॥ ४२ ॥

भोजन करित्या समयासी । दिसे विपरीत तियेसी ।
श्र्वान-सूकर येऊनि हर्षी । समागमें जेविताति ॥ ४३ ॥

कंटाळले तिचें मन । उठे आपण त्यजूनि अन्न ।
जेवीत होते जे ब्राह्मण । त्यां समस्तांसी सांगतसे ॥ ४४ ॥

ऐेसेपरी पतीसहित । आली नारी चिंता करीत ।
पतीस सांगे वृत्तांत । श्र्वानउच्छिष्ट जेविलेति ॥ ४५ ॥

स्त्रियेसी म्हणे तो ब्राह्मण । तुझेनि आपुलें दैव हीन ।
घडलें आपणा परान्न । उच्छिष्ट श्र्वानसूकरांचे ॥ ४६ ॥

ऐसें कोपोनि स्त्रियेसी । आली दोघें श्रीगुरुपाशीं ।
नमन करी भक्तीसीं । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ४७ ॥

श्रीगुरु म्हणती तियेसी । कैसें सुख परान्नासी ।
सदा दूषिसी पतीसी । पुरले तुझे मनोरथ ॥ ४८ ॥

ऐसें वचन ऐकोनि । लागे नारी श्रीगुरुचरणीं ।
विनवीतसे कर जोडूनि । क्षमा करणें स्वामिया ॥ ४९ ॥

मंदमति आपणासी । दोष घडविले पतीसी ।
नेलें आपण परान्नासी । क्षमा करणें स्वामिया ॥ ५० ॥

चिंता करी द्विजवरु । म्हणे स्वामी काय करुं ।
दोष घडला अपारु । व्रतभंग झाला म्हणोनि ॥ ५१ ॥

परान्न न घ्यावें म्हणोनि । संकल्प होता माझे मनी ।
मिळाली सती वैरिणी । दोष आपणा घडविले ॥ ५२ ॥

ऐकोनि तयाचें वचन । श्रीगुरु म्हणती हांसोन ।
पुरविली स्त्रियेची वासना । आतां तिचें मन धालें ॥ ५३ ॥

कधीं नवचे परान्नासी । वर्तेल तुझ्या वाक्यासरसीं ।
न करीं चिंता मानसीं । दोष तुज नाहीं जाण ॥ ५४ ॥

आणिक एक सांगेन तुज । जेणें धर्म घडती सहज ।
अडला असेल एखादा द्विज । दैवपितृकर्माविणें ॥ ५५ ॥

कोणी न मिळे विप्र त्यासी । जावें तेथें भोजनासी ।
जरी तेथें तूं न वचसी । अनंत दोष असे जाण ॥ ५६ ॥

श्रीगुरुचें वचन ऐकोन । विप्र सांष्टांगी करी नमन ।
विनवीतसे कर जोडून । विनंति माझी परियेसा ॥ ५७ ॥

अन्न घ्यावें कवणाचे घरीं । घडती दोष कवण्यापरी ।
जाऊं नये कवण्या द्वारीं । निरोपावें स्वामिया ॥ ५८ ॥

विप्रवचन ऐकोनि । श्रीगुरु सांगती विस्तारोनि ।
एकचित्त करुनि । ऐका श्रोते सकळिक ॥ ५९ ॥

श्रीगुरु म्हणती विप्रासी । अन्न घ्यावयाची घरें पुससी ।
गुरुभुवनादिकीं हर्षीं । जेवावें शिष्यवर्गा-घरीं ॥ ६० ॥

वैदिकादि विद्वज्जन । मातुल अपुला श्र्वशुर जाण ।
सहोदरादि साधुजन–। गृहीं अन्न जेवावें ॥ ६१ ॥

अडला विप्र ब्राह्मणावीण । त्याचे घरी घ्यावें अन्न ।
करावें गायत्रीजपन । दोष नाहीं अवधारा ॥ ६२ ॥

विप्र म्हणे श्रीगुरुसी । विनंती माझी परियेसीं ।
निषिद्ध अन्न सांगा आम्हांसी । कवण्या घरीं जेवूं नये ॥ ६३ ॥

श्रीगुरु सांगती ब्राह्मणासी । अन्नवर्जित घरें पुससी ।
अपार असे स्मृतिचंद्रेकेसी । क्रमेंकरुनि सांगेन ॥ ६४ ॥

नित्य मातापितयांशी । सेवा घेती अतिदोषी ।
जेवूं नये त्या सदनासी । धनलोभिष्ट द्विजांघरी ॥ ६५ ॥

कलत्र-पुत्र कष्टवोनि । धर्म करी ब्राह्मणजनीं ।
अन्न निषिद्ध तया भुवनीं । दोष घडती जेवलिया ॥ ६६ ॥

गर्विष्ठ चित्रिक शस्त्रधारी । विप्र होवोनि मल्लयुद्ध करी ।
वीणा-विद्या ज्याचे घरीं । न घ्यावें अन्न ब्राह्मणानें ॥ ६७ ॥

बहिष्कारी विप्राघरीं । याचकवृत्तीं उदर भरी ।
अन्न वर्जावें तया घरीं । आत्मस्तुति-परनिंदका ॥ ६८ ॥

बहुजन एक अन्न करिती । पृथक् वैश्र्वदेव न करिती ।
वर्जावें अन्न विप्रजातीं । महादोष बोलिजे ॥ ६९ ॥

गुरु होऊनि समस्तांसी । आपं मंत्र उपदेशी ।
शिष्य राहटे दुर्वृत्तीसीं । त्या गुरुघरी जेवूं नये ॥ ७० ॥

क्रोधवंत ब्राह्मण असे । अन्न न घ्यावें गृहीं ऐसे ।
स्त्रियेसी वर्जिता पुरुष असे । जेवूं नये तया घरीं ॥ ७१ ॥

धनगर्वी तामसाघरीं । कृपण निर्दय व्यभिचारी ।
दांभिक दुराचारी विप्राघरीं । अन्न तुम्हीं वर्जावें ॥ ७२ ॥

पुत्र-पतीतें सोडोनि । वेगळी असे जे ब्राह्मणी ।
वर्जावें अन्न साधुजनीं । महादोष बोलिजे ॥ ७३ ॥

स्त्रीजित असे एखादा जरी । विप्र सुवर्णाकार करी ।
बहुयाजक निरंतरी । तया घरीं न जेवावें ॥ ७४ ॥

खळ-राजसेवकाघरीं । लोहकारसूचिका घरीं ।
वस्त्रधूत-रजकाघरीं । दान न घ्यावें ब्राह्मणें ॥ ७५ ॥

मद्य करी त्या नराघरीं । याचूनियां संचित करी ।
वेश्मीं सहजार असे नारी । दान विप्रें न घ्यावें ॥ ७६ ॥

तस्करविद्या असे ज्यासी । द्वारपाळघरा परियेसीं ।
न घ्यावें अन्न कुलालासी । महादोष बोलिजे ॥ ७७ ॥

द्रव्य घेऊनि शूद्राकरीं । अध्ययन सांगे द्विजवरी ।
अन्न वर्जावें तया घरी । घोडीं विकी जो ब्राह्मण ॥ ७८ ॥

भगवत्कीर्तन नाहीं घरीं । द्यूतकर्मी अतिनिष्ठुरी ।
स्नानावीण भोजन करीं । तया घरीं जेवूं नये ॥ ७९ ॥

न करी संध्या संधिकाळीं । दान न करी कवणे वेळीं ।
पितृकर्मवर्जित कुळीं । तया घरीं न जेवावें ॥ ८० ॥

दंभार्थानें जप करी । अथवा काम्यरुपें जरी ।
द्रव्य घेवोनि जप करी । तया घरीं जेवूं नये ॥ ८१ ॥

ऋण देऊन एखाद्यासी । उपकार दावी परियेसीं ।
द्रव्य संचीत कळंतरेसीं । तया घरी जेवूं नये ॥ ८२ ॥

विश्र्वासघातकी नराघरीं । अनीति पक्षपात करी ।
स्वधर्म सांडी दुराचारी । पूर्वजमार्ग सोडिलिया ॥ ८३ ॥

द्विजोत्तम-साधूसी । एखादा करी द्वेषासी ।
अन्न वर्जावें तुम्हीं हरुषीं । ऐक ब्राह्मणा एकचित्तें ॥ ८४ ॥

कुळदैवत माता पिता । सोडोनि जाय जो परता ।
आपल्या गुरुसी निंदिता । जेवूं नये तया घरीं ॥ ८५ ॥

गोब्राह्मणवधका घरीं । स्त्रीवधू नर असे जरी ।
अन्न घेता दोष भारी । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ८६ ॥

आशाबद्ध असे नर । करुनि धरी एकाचें द्वार ।
दान देता वर्जी नर । तया घरी जेवूं नये ॥ ८७ ॥

समस्त यातींस शरण । तोचि चांडाळ होय जाण ।
घेऊं नये त्याचें अन्न । नमन न करी ब्राह्मणासी ॥ ८८ ॥

आपुल्या कन्याजामातासी । क्रोधेंकरुन सदा दूषी ।
न घ्यावें अन्न त्या घरासी । निपुत्राचे घरीं देखा ॥ ८९ ॥


विवाह झाला असतां आपण । पंचमहायज्ञ न करी ब्राह्मण ।
‘ परपाकनिवृत्त ‘ नाम जाण । जेवूं नये तया घरी ॥ ९० ॥

यज्ञ पंचमहा करी आपण । जेवी आणिकाचे घरीं अन्न ।
‘ परपाकरत ‘ नर नाम जाण । तया घरीं जेवूं नये ॥ ९१ ॥

गृहस्थधर्में असे आपण । दान धर्म न करीं जाण ।
‘ अपच ‘ नाम तया जाण । जेवूं नये तया घरीं ॥ ९२ ॥

घरींचे अन्न दूषण करी । परान्नाची स्तुति अपारी ।
अन्न घेतां त्याच्या घरीं । अंधक होय अल्पायुषी ॥ ९३ ॥

बधिर होय शरीरहीन । स्मृतिमेधा जाय जाण ।
धृतिशक्ति होय हीन । भाणवसा घरीं जेवूं नये ॥ ९४ ॥

परगृही वसे आपण । परान्न जेवी जो ब्राह्मण ।
त्याचें जितुकें असे पुण्य । यजमानासी जाय देखा ॥ ९५ ॥

तया यजमानाचे दोष । लागती त्वरित भोजनस्पर्शें ।
याचिकारणें निषेध असे । परान्न तुम्हीं वर्जावें ॥ ९६ ॥

भूमिदान सुवर्णदान । गज-वाजी-रत्नदान ।
घेतां नाहीं महादूषण । अन्न घेतां अतिदोष ॥ ९७ ॥

समस्त दुष्कृतें परान्नासी । घडती देखा ब्राह्मणासी ।
तैसेंचि जाणा परस्त्रियेसी । संग केलिया नरक होय ॥ ९८ ॥

परगृहीं वास करितां । जाय आपुली लक्ष्मी त्वरिता ।
अमावास्येसी परान्न जेवितां । मासपुण्य जाय देखा ॥ ९९ ॥

अगत्य जाणें परान्नासी । न बोलवितां जाय सांजेसी ।
जातां होती महादोषी । शूद्रें बोलावितां जाऊं नये ॥ १०० ॥

आपुल्या कन्येच्या घरासी । जाऊं नये भोजनासी ।
पुत्र झालिया कन्येसी । सुखें जावें अवधारा ॥ १०१ ॥

सूर्यचंद्रग्रहणासी । अन्न घेऊं नये परियेसीं ।
जात अथवा मृतसतकेसी । जेवूं नये परियेसा ॥ १०२ ॥

ब्राह्मणपणाचा आचार । कवण रहाटे द्विजवर ।
तैसें जरी करिती नर । त्यांसी कैंचे दैन्य असे ॥ १०३ ॥

समस्त देव त्याचे हातीं । अष्ट महासिद्धि साधती ।
ब्राह्मणकर्में आचरती । कामधेनु तया घरीं ॥ १०४ ॥

विप्र मदें व्यापिलें । आचारकर्में सांडिलें ।
याचिकारणे दरिद्री झाले । स्वधर्मनष्ट होऊनि ॥ १०५ ॥

विप्र विनवी स्वामीसी । आमुची विनंति परियेसीं ।
आचारधर्म कैसी । निरोपावे दातारा ॥ १०६ ॥

गुरुमूर्ति कृपसागरु । त्रिमूर्तीचा अवतारु ।
भक्तजनांचा तूं आधारु । निरोपावे आचार स्वामिया ॥ १०७ ॥

श्रीगुरु म्हणती तयासी । ब्राह्मणाचा आचार पुससी ।
सांगेन ऐक विस्तारेसीं । पूर्वी ऋषि आचरले जो ॥ १०८ ॥

नैमिषारण्यीं समस्त ऋषि । तप करिती बहुवसी ।
आला तेथें पराशर ऋषि । म्हणोनि समस्त वंदिती ॥ १०९ ॥

समस्त ऋषि मिळोन । विनविताति कर जोडून ।
ब्राह्मणपणाचें आचरण । केवीं करावें म्हणोनि ॥ ११० ॥

आचार आम्ही आतां करीत । तेणें संशय मनीं होत ।
ब्रह्मऋषि तूं विख्यात । तुझा उपदेश आम्हां व्हावा ॥ १११ ॥

गुरुमुखाविणें मंत्र । ग्राह्य नव्हे, तो अपवित्र ।
आम्हां गुरु तूं पवित्र । आचार सर्व सांगावा ॥ ११२ ॥

पराशर म्हणे ऋषींसी । सांगेन आचार परियेसीं ।
जेणें होय अप्रयासीं । सर्व सिद्धिपावती ॥ ११३ ॥

ब्राह्ममुहूर्ती उठोनि । श्रीगुरुस्मरण करोनि ।
मग ध्याव्या मूर्ती तिन्ही । ब्रह्मा-विष्णु-महेश्र्वर ॥ ११४ ॥

मग स्मरावे नवग्रह । सूर्यादि केतूसह ।
सनत्कुमार-सनक-सनंदन सह । सनातन स्मरावे तये वेळीं ॥ ११५ ॥

सह नारद तुंबरु देखा । स्मरावे सिद्ध योगी ऐका ।
सप्त समुद्र असती देखा । स्मरावें सप्त पर्वतां ॥ ११६ ॥

सप्त ऋषींतें स्मरोनि । सप्त द्वीपें सप्त भुवनीं ।
समस्त नामकरणें घेऊनि । मग म्हणावें ” प्रातःस्मरामि ” ॥ ११७ ॥

मग उठावें शयनस्थानीं । आचमन करोनि दोनी ।
मूत्रशंकेसी जाऊनि । शौचाचमन करावें ॥ ११८ ॥

पराशर म्हणे ऋषींसी । ऐका आचमन तुम्हांसी ।
सांगतसें विस्तारेसीं । जे जे समयीं करणें असे ॥ ११९ ॥

स्नानपूर्व अपर दोनी । उदक पितां येणेंचि गुणीं ।
निजतां उठतां समयीं दोनी । आचमनें करावी ॥ १२० ॥

भोजनापूर्वी अपर दोनी । जांभई आलिया, शिंकलिया दोनी ।
लघुशंका शौचीं दोनी । आचमन करावें ॥ १२१ ॥

अघोवायुशब्द झालिया । वोखटें कांहीं दृष्टीं देखिलिया ।
दोन्ही वेळां आचमनूनियां । शुचि होय परियेसा ॥ १२२ ॥

जवळी उदक नसेल जरी । श्रोत्राचमन करा निर्धारीं ।
स्पर्शावें चक्षु श्रोत्रीं । येणें पवित्र परियेसा ॥ १२३ ॥

ब्राह्मणाचे उजवे कानीं । सप्त देवता असती निर्गुणी ।
त्यांसी स्पर्शितां तत्क्षणीं । आचमनफळ असे देखा ॥ १२४ ॥

(श्र्लोक) अर्ग्निरापश्र्च वेदाश्र्च वरुणार्केदुवायवः ।
विप्रस्य दक्षिणे कर्णे । नित्यं तिष्ठंति देवताः ॥१२५ ॥

(टिका) त्या देवतांचीं नावें ऐका । सांगेन ऋषि सकळिका ।
अग्नि आप वरुणार्का । वायु वेद चंद्र असती ॥ १२६ ॥

लघुशंकाऽचमन करोनी । तूष्णीं स्नान सुमनीं ।
बैसावे शुचि-आसनीं । अरुणोदय होय तंव ॥ १२७ ॥

गायत्रीजपाव्यतिरिक्त । वरकड जपावें आगमोक्त ।
मग होतां अरुणोदित । बहिर्भूमीसी जाइजे ॥ १२८ ॥

यज्ञोपवीत कानीं ठेवोनि । नैऋत्य दिशे जाऊनि ।
डोई पालव घेवोनि । अधोमुखीं बैसावें ॥ १२९ ॥

दिवसा बैसावें उत्तरमुखी । रात्रीं बैसावें दक्षिणमुखी ।
मौन असावें अति विवेकीं । चहूंकडे पाहूं नये ॥ १३० ॥

सूर्तचंद्रनक्षत्रांसी । पाहूं नये नदी आकाशीं ।
स्त्रीजन लोक परियेसीं । पाहूं नये कवणातें ॥ १३१ ॥

जो ब्राह्मण उभा मुती । त्याची ऐका कवण गति ।
त्याचे अंगीं रोम किती । तितुके दिवस नरकीं पडे ॥ १३२ ॥

शोचाविणें कांस घाली जरी । कांस न सोडितां लघुशंका करी ।
त्यासी होय यमपुरी । नरक भोगी अवधारा ॥ १३३ ॥

अगत्य घडे उदकावीण । करुनियां गंगास्मरण ।
मृत्तिकेनें शौच करणें । भक्षणादि वर्जावें ॥ १३४ ॥

बहिर्भूमि बैसावयासी । ठाव कैसा परियेसीं ।
ऐका तत्पर सर्व ऋषी । म्हणे पराशर ऋषेश्र्वर ॥ १३५ ॥

न बैसावें भूमीवरी । बैसिजे पानगवतावरी ।
हिरवें पान करावें दूरी । वाळल्या पर्णी बैसावें ॥ १३६ ॥

मलविसर्जन करुनि । उठावें ऐका ब्रह्मा धरुनि ।
जळपात्रापाशीं जाऊनि । शौच करावें परियेसा ॥ १३७ ॥

मृत्तिकाशौच करावयासी । मृत्तिका नाणावी तुम्हीं ऐशी ।
वारुळ मूषकगृह परियेसीं । नदीमधील आणूं नये ॥ १३८ ॥

ज्या मार्गी लोक चालती । अथवा वृक्षाखालील माती ।
देवालय क्षेत्रतीर्थी । मृत्तिका आपण वर्जावी ॥ १३९ ॥

वापी-कूप-तडागांत । मृत्तिका आणिता पुण्य बहुत ।
उदक करीं घेऊनि प्रोक्षित । मृत्तिका घ्वावी शौचासी ॥ १४० ॥

आंवळ्याएवढे गोळे करावे । लिंगस्थानीं एक लावावें ।
अपानद्वारीं पांच स्वभावें । एकैक हस्तासी तीन सप्त ॥ १४१ ॥

एकैक पायासी सात गोळीं । मृत्तिका लावावी सकळीं ।
आणिक सांगेन समय काळीं । ऋषि समस्त परियेसा ॥ १४२ ॥

मृत्तिका शौचविधान । मूत्रशंकेसी एक गुण ।
बहिर्भूमीसी द्विगुण । मैथुनाअंती त्रिगुण देखा ॥ १४३ ॥

मृत्तिकाशौच करावें । तोंवरी मौन आसावें ।
कोणीकडे न पहावें । नेम करावा येणेंपरी ॥ १४४ ॥

आणिक प्रकार असे एक । करावया नेम प्रमाणिक ।
जितुकें करी गृहस्थ देख । द्विगुण करावें ब्रह्मचारीं ॥ १४५ ॥

त्रिगुण करावें वानप्रस्थें । चतुर्गुण यतीं समस्तें ।
न्यूनाधिक न करा परतें । धर्मसिद्धि होय देखा ॥ १४६ ॥

येणें प्रकारें करा दिवसीं । रात्रीं याच्या अर्धेंसीं ।
संकटसमयीं तदर्धेंसीं । मार्गस्थ अर्ध त्याहुनी ॥ १४७ ॥

व्रतबंध झालिया ब्राह्मणास । हेचि आचार परियेस ।
चारी वर्णा हाचि उपदेश । शौचविधि बोलिला ॥ १४८ ॥

शौच केलियाउपरी । चूळ भरावे परिकरी ।
ब्राह्मण आठ वेळां भरी । क्षत्री सहा परियेसा ॥ १४९ ॥

वैश्य चार, शूद्र दोन वेळां । येणेंविधि भरा चुळा ।
समस्त ऐका ऋषिकुळा । म्हणे पराशर ऋषि ॥ १५० ॥

चूळ भरावें आठ वेळां । आचम्यावें तीन वेळां ।
शुद्धस्थानीं बैसून निर्मळा । कुळदैवत स्मरावें ॥ १५१ ॥

तूष्णीं आचमन करावें । नाम न घेतां वीस ठाव आतळावे ।
पुनः आचमन करावें । त्याचें विधान सांगेन ॥ १५२ ॥

विप्रदक्षिणतळहातीं । पांच तीर्थें विख्या असती ।
जें बोलिली असे स्मृति । तेंही आतां सांगेन ॥ १५३ ॥

अंगुष्ठमूळ-तळहातेसीं । ‘ ब्राह्मतीर्थ ‘ ‘अग्नितीर्थ ‘ परियेसीं ।
अंगुष्ठतर्जनी-मध्यदेशीं । ‘ पितृतीर्थ ‘ असे जाण ॥ १५४ ॥

चतुरंगतळवेवरी । ‘ देवतीर्थ ‘ असे निर्धारीं ।
कनिष्ठिकामागोत्तरीं । ‘ ऋषितीर्थ ‘ असे जाणा ॥ १५५ ॥

तर्पण देव-पितृ-ऋषि । जे ते स्थानतीर्थे करा हर्षी ।
आचमन ब्राह्मतीर्थेंसीं । करावें ब्रह्मविद्वजनें ॥ १५६ ॥

ब्राह्मतीर्थें आचमनें तीनी । ‘ केशव-नारायण-माधव म्हणोनि ।
देवतीर्थें उदक सोडोनि । ‘ गोविंद ‘ नाम उच्चारावें ॥ १५७ ॥

‘ विष्णु-मधुसूदन ‘ हस्त धुवोनि दोनी । ‘ त्रिविक्रम-वामन ‘ गाल स्पर्शोनि ।
बिंबोष्ठीं तळहस्त ठेवोनि । ‘ श्रीधर ‘ नाम ऊच्चारावें ॥ १५८ ॥

पुनरपि हस्त ‘ हृषीकेशी ‘ । ‘ पद्मनाभें ‘ पादस्पर्शी ।
सव्य हस्त पंचागुंलीसीं । ‘ दामोदरें ‘ शिरस्थानीं ॥ १५९ ॥

चतुरंगगुलपृष्ठेसीं । ‘ संकर्षण ‘ घ्राणेसी ‘ ।
तर्जनी-आदि अंगुष्ठेसीं । म्हणावा ‘ वासुदेव प्रद्युम्न ‘ ॥ १६० ॥

अंगुष्ठानामिकें ‘ अनिरुद्ध-पुरुषोत्तम ‘ नेत्रांसी । श्रोत्र स्पर्शावे अंगुष्ठकनिष्ठिकेसीं ।
‘ अधोक्षज-नारसिंह ‘ म्हणा ऐसी । ‘ अच्युतें ‘ नाभि, ‘ जनार्दनें ‘ हृदयस्पर्श ॥ १६१ ॥

पंचांगुलीं ‘ उपेन्द्र ‘ शिरसीं देखा । ‘ हरि-श्रीकृष्णें ‘ भुजांस ऐका ।
पांच-अंगुलीं विधिपूर्वका । येणेंविधि स्पर्शावें ॥ १६२ ॥

येणेंविधि संध्याकाळीं ।आणिक करावें वेळोवेळीं ।
अशक्य अथवा संकटकाळीं । आहेति विधानें तीं ऐका ॥ १६३ ॥

ब्राह्मतीर्थें तीन वेळां घ्यावें । हस्त प्रक्षाळा गोविंद-नांवें ।
मुख स्पर्शोनि मंत्र म्हणावे । संध्याव्यतिरिक्त येणेंविधि ॥ १६४ ॥

विधान आणिक सांगेन । देवतीर्थे उदक घेऊन ।
गोविंदनामें हस्त धुऊन । चक्षुःश्रोत्र स्पर्शावे ॥ १६५ ॥

शूद्रादि ओवळियासी । स्पर्श होतां परियेसीं ।
आचमन करा ऐसी । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणातें ॥ १६६ ॥

भिजोनि आलिया पाउसांत । द्विराचमनें होय पुनीत ।
स्नान-भोजनांतीं निश्र्चित । द्विराचमन करावें ॥ १६७ ॥

फळाहार भक्षण करितां । अथवा आपण उदक घेतां ।
आला असेल स्मशान हिंडतां । द्विराचमनें शुद्ध होय ॥ १६८ ॥

आणिक असे एक परी । तूष्णीं आचमन करा निर्धारी ।
उदक नसे जवळी जरी । श्रोत्राचमन करावें ॥ १६९ ॥

श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । आचमनविधि आहे ऐसी ।
जे करिती भक्तीसीं । दैन्य कैंचें तया घरीं ॥ १७० ॥

आतां सांगेन विधान । करावयासी दंतधावन ।
समस्त पर्वणी त्यजून । प्रतिपदा षष्ठी वर्जावी ॥ १७१ ॥

न करावें नवमीद्वादशीसी । शनि-अर्क-मंगळवारेसीं ।
श्राद्धकाळीं विवाहदिवसीं । करुं नये दंतधावन ॥ १७२ ॥

कंटकवृक्षशाखेसीं । ताड-हिंताड-केतकीसीं ।
खर्जूर-नारिकेळ-शाखेसीं । केलिया जन्म चांडाळयोनीं ॥ १७३ ॥

खदिर-करंज-आघाडेसीं । औदुंबर अर्क वट परियेसीं ।
अथवा वृक्ष करवंदेसीं । पुण्य वृक्ष असे ऐका ॥ १७४ ॥

विप्रा द्वादशांगुळेसीं । नवांगुळें क्षत्रियासी ।
षडांगुळें वैश्यशूद्रांसी । दंतधावन-काष्ट आणावें ॥ १७५ ॥

दंतधावन-काष्टेसी । तोडितां म्हणावें मंत्रासी ।
‘ आयुःप्रजा ‘ नाम परियेसीं । म्हणोनि काष्ट तोडावें ॥ १७६ ॥

दंतधावन करोनि ऐसें । काष्ट टाकावें नैऋत्य दिशे ।
चूळ भरोनि द्वादश । द्विराचमन करावें ॥ १७७ ॥

मग करावें प्रातःस्नान । तेणे होय सर्व साधन ।
तेजोबलआयुष्यवर्धन । प्रातःस्नान केलिया ॥ १७८ ॥

प्रज्ञा वाढे दुःस्वप्ननाश । सकळ दैवत आपणा वश ।
सौभाग्य सुख पुष्टि हर्ष । दरिद्र-चिंता-शोकहरण ॥ १७९ ॥

नित्य केलिया पापनाश । करावें याचि कारणें हर्षें ।
गृहस्थ-वानप्रस्थें विशेंषें । प्रातर्मध्यान्हीं करावें ॥ १८० ॥

यतीं तापसीं संन्यासी । त्रिकाळ करावें परियेसीं ।
ब्रह्मचारीं विधिसीं । एकवेळ करावें ॥ १८१ ॥

अशक्य संकट जाहलें जरी । अथवा न मिळे निर्मळ वारी ।
स्नान करावयाची परी । सांगेन ऐक ब्राह्मणा ॥ १८२ ॥

अग्निस्नान भस्मस्नान । अथवा करावें वायुस्नान ।
मंत्रस्नान करावें विधीनें । ‘ आपोहिष्ठा ‘ मंत्रेसीं ॥ १८३ ॥

आणिक स्नानफळें असती । ज्यासी असेल भावभक्ति ।
गुरुदेवता-दर्शनमात्रीं । तीर्थस्नानफळ असे ॥ १८४ ॥

अथवा दर्शन-मातापिता । चरणतीर्थ भक्तीनें घेतां ।
अंगावरी प्रोक्षितां । तीर्थस्नानफळ असे देखा ॥ १८५ ॥

अथवा भिजेल पर्जन्यांत । उभा राहोनि वारा घेत ।
किंवा बैसावें गोधुळींत । स्नानफळ असे देखा ॥ १८६ ॥

स्पर्श होतां चांडाळाचा । जलस्नानें होय शुचा ।
स्पर्श होतां शूद्राचा । उपस्नान करावें ॥ १८७ ॥

दृढ असतां देह आपुलें । स्नान मुख्य करावें जलें ।
संधि-विग्रह-सांकडे मांडले । उपस्नान करावें ॥ १८८ ॥

प्रातःस्नान करावयासी । शीतोदक उत्तम परियेसीं ।
अशक्य असेल देहासी । उष्णोदकें करावें ॥ १८९ ॥


स्वभावें पवित्र असे उदक । वरी झालिया अग्निसंपर्क ।
पवित्र झालें उदक अधिक । गृहस्थासी मुख्य असे ॥ १९० ॥

उष्णोदकें स्नान करितां । शीतोदक करा मिश्रिता ।
मध्यें करावें आचमन तत्त्वतां । संकल्प तेथें न म्हणावा ॥ १९१ ॥

घरीं स्नान करितां देखा । अघमर्षण तर्पण नव्हे निका ।
वस्त्र पिळूं नये ऐका । आपुले हस्तेंकरुनियां ॥ १९२ ॥

पुत्रोत्साहीं संक्रांतीसी । श्राद्धकाळीं मृतदिवसीं ।
न करावें स्नान उष्णोदकेसीं । पौर्णिमा-अमावास्येसी ॥ १९३ ॥

स्नान करितां बांधा शिखा । दर्भहातीं सूर्याभिमुखा ।
मौन स्नान असे मुख्या । कवणासवें न बोलावें ॥ १९४ ॥

‘ अपोहिष्ठेति ‘ मंत्रेसीं । गायत्री तीन म्हणा सुरसी ।
येणें मंत्रे स्नानोदकासी । अभिमंत्रावें ब्राह्मणें ॥ १९५ ॥

प्रथम शीतोदक घालूनि । पश्र्चात् उष्णोदक मिळवोनि ।
स्नान करावें प्रतिदिनीं । गृहस्थाश्रमीं घरीं देखा ॥ १९६ ॥

आचमन करुनि आपण । ‘ देवस्यत्वा ‘ मंत्र जपोन ।
धूत वस्त्र घेऊन । आणिक मंत्र जपावे ॥ १९७ ॥

‘ अवधूत ‘ मंत्र म्हणत । वस्त्र उकलावें त्वरित ।
‘ उदुत्यं- ‘ मंत्र म्हणत । वस्त्र सूर्यासी दाखवावें ॥ १९८ ॥

‘ आवहंतीवितन् ‘ मंत्रे । वस्त्र नेसावें पवित्र ।
द्विराचमन करावें तत्र । वस्त्र पिळोनि आचमन कीजे ॥ १९९ ॥

आतां मंत्रस्नान करणें । सांगेन त्याचीं विधानें ।
‘ आपोहिष्ठा ‘ दि मंत्रानें । प्रोक्षावें आपुले शरीरावरी ॥ २०० ॥

पाद-मूर्ध्नी-हृदयस्थानीं । मूर्ध्नी-हृदय-पाद प्रोक्षोनि ।
हृदय-पाद-शिरस्थानीं । ‘ आपोहिष्ठा ‘ दि मंत्रेसीं ॥ २०१ ॥

ऐेसें स्नान करोनि । पुनः आचमन करोनि ।
मानसस्नान विधानीं । करावें ऐका भक्तीनें ॥ २०२ ॥

नारायण-मूर्तीसी । ध्यान करावें भक्तीसीं ।
चतुर्भुजालंकारेसीं । ध्यान केलिया मानसस्नान ॥ २०३ ॥

‘ अपवित्रः पवित्रो वा– ‘ । येणें मंत्रें हरि ध्यावा ।
उदकें शरीर प्रोक्षावें । स्नानफळ असे अवधारा ॥ २०४ ॥

नदीतीरीं असे नरु । अशक्त असे शरीरु ।
स्मरण करुनि नदी निर्धारु । आर्दवस्त्रें अंग पुसावें ॥ २०५ ॥

मंगलस्नानविधान । सांगेन ऐका ब्राह्मण ।
रविवारीं निषेध जाण । ज्वर होय अंगासी ॥ २०६ ॥

कांतिहानि सोमवारासी । मंगलवारीं मृत्यु परियेसीं ।
लक्ष्मी पावे बुधवारेंसी । धनहानि होय गुरुवारीं ॥ २०७ ॥

शुक्रवारीं पुत्रघात । शनिवारीं अखिल संपत प्राप्त ।
जाणा तुम्हीं निश्र्चित । मंगलस्नान करावें ॥ २०८ ॥

नदीस्नान प्रवाहमुखी । घरी प्रातःपूर्वमुखी ।
संध्याकाळीं पश्र्चिममुखी । स्नान करावें अवधारा ॥ २०९ ॥

स्नान करितां नदीसी । अघमर्षण करावें परियेसीं ।
‘ नमोऽग्नयेऽप्सुमते ‘ मंत्रासीं । नमस्कारावें नदीतें ॥ २१० ॥

‘ यदपांक्रूरं ‘ मंत्रेसीं । उदक लोटावे द्विहस्तेसीं ।
तीन वेळा लोटोनि हषा । ‘ इमं मे गंगे ‘ जपावें ॥ २११ ॥

‘ ऋतं च सत्यं च ‘ मंत्र जपत । स्नान करावें गंगेंत ।
नदीस्नानविधिख्यात । करा तुम्ही विप्रवर्ग ॥ २१२ ॥

रोदनांतीं करुनि वांति । मैथुन-दुःस्वप्न-दर्शनांतीं ।
स्नानाविणें शुद्ध न होती । स्नान करावें अवधारा ॥ २१३ ॥

आतां वस्त्राचें विधान । सांगेन ऐका ऋषिजन ।
वस्त्र काषाय जाण । नेसूं नये गृहस्थानें ॥ २१४ ॥

रक्तादि वस्त्र जीर्ण अधौत । नेसूनि जें आचरत ।
तें पुण्य जाय राक्षसांप्रत । एक धोत्र असलिया ॥ २१५ ॥

श्र्वेतवस्त्र ब्राह्मणासी । मुख्य असे परियेसीं ।
असावें उपवस्त्र बहिर्वासी । ‘ उपवस्त्र ‘ म्हणिजे तया ॥ २१६ ॥

धोत्र नेसलिया उपरी । विभूति लावावी परिकरी ।
मंत्रविधान-पुरःसरी । भस्म धारण करावें ॥ २१७ ॥

भस्म शुद्ध न मिळे जरी । गोपीचंदन लावा परिकरी ।
द्वारावती मुख्य करीं । वरकड मृत्तिका अग्राह्य ॥ २१८ ॥

न मिळे द्वारावती देखा । करा धारण गंगामृत्तिका ।
ऊर्ध्वपुंड्र असे निका । विष्णुसायुज्य होय तयां ॥ २१९ ॥

पुष्टिकाम असे ज्यासी । लावावें तेणें अंगुष्ठेसीं ।
ज्यासी काम असे आयुषीं । मध्यांगुलीं लावावें ॥ २२० ॥

अन्नकाम अनामिकेसीं । तर्जनी काम्य-मुक्तीसी ।
जे लाविती नखेसीं । महापातक घडे तयां ॥ २२१ ॥

उत्तम रुंदी दशांगुलीं । मध्यम नव अष्ट अंगुलीं ।
सप्त सहा पंचांगुलीं । शूर्पाकार लावावें ॥ २२२ ॥

चतुर्थ त्रीणि द्वयांगुलीं । अधम पक्ष असे बोली ।
द्वादश नामें करा भलीं । विष्णुनाम उच्चारित ॥ २२३ ॥

केशव म्हणावें ‘ ललाट ‘ स्थानीं । नाभीं ‘ नारायण ‘ म्हणोनि ।
‘ माधव ‘ नामें हृदयस्थानीं । कमळपुष्पाकार देखा ॥ २२४ ॥

‘ गोविंद ‘ नामें कंठेसी । ‘ विष्णु ‘ नाभिं-दक्षिणेसी ।
दक्षिण भुजा ‘ मधुसूदने ‘ सी । दक्षिणकर्णी ‘ त्रिविक्रम ‘ ॥ २२५ ॥

‘ वामन ‘ नाभि-वामी देखा । ‘ श्रीधर ‘ वामबाहुका ।
‘ हृषीकेश ‘ वामकर्णिका । ‘ पद्मनाभ ‘ पश्र्चिमकटीं ॥ २२६ ॥

‘ दामोदर ‘ शिखास्थान । ऐका ऊर्ध्वपुंड्र विधान ।
पापें जातीं जळोन । गोपींचदन लावितां ॥ २२७ ॥

द्वारावती लावोनि । लावा भस्म त्रिपुंड्रांनीं ।
हरिहर संतोषोनि । भुक्ति मुक्ति साधे देखा ॥ २२८ ॥

विवाहादि शोभन-दिवसीं । देवताकृत्य-श्राद्धदिवसीं ।
अभ्यंगानंतर सूतकेसी । गोपीचंदन वर्जावें ॥ २२९ ॥

ब्रह्मयज्ञतर्पणासी । कुश सांगेन विस्तारेंसीं ।
आहेति दश प्रकारेंसीं । नामें सांगेन विख्यात ॥ २३० ॥

दूर्वा उशीर कुश काश । सकुद गाधूम व्रीहि मौंजीष ।
नागरमोथा भद्रमुस्ता परियेसा । दश दर्भ मुख्य असती ॥ २३१ ॥

नित्य आणावें दूर्वेसी । जरी न साधे आपणासी ।
श्रवण-भाद्रपद-अमेसी । संग्रह संवत्सरीं करावा ॥ २३२ ॥

चारी दुर्वा विप्रासी । त्रीणि जाणा क्षत्रियासी ।
द्वय दूर्वा वैश्यासी । शूद्रें एक धरावी ॥ २३३ ॥

या दूर्वेची महिमा । सांगतां असे अनुपमा ।
अग्रस्थानीं असे ब्रह्मा । मूळीं रुद्र मध्यें हरि ॥ २३४ ॥

अग्रभागीं चतुरंगलें । ग्रंथिमूळीं द्वयांगुलें ।
धारण करावें ब्रह्मकुळें । याची महिमा थोर असे ॥ २३५ ॥

चक्र धरोनि विष्णु देखा । दैत्य पराभवी ऐका ।
ईश्र्वर त्रिशूल धरितां देखा । राक्षसांतक जेवीं होय ॥ २३६ ॥

इंद्र वज्रायुध धरितां । दैत्यगिरी विभांडी तत्त्वतां ।
तैसे ब्राह्मण दूर्वा धरितां । पापदुरिता पराभवती ॥ २३७ ॥

जैसे तृणाचे पर्वतासी । अग्निस्पर्श होतां कैशी ।
तेवीं असलिया पापराशि । दर्भस्पर्शें जळती देखा ॥ २३८ ॥

ब्रह्मयज्ञ-जपसमयीं । ग्रंथि न बांधावी कुशद्वयीं ।
वर्तुळाकार भोजनसमयीं । धरावी ब्राह्मणें भक्तीनें ॥ २३९ ॥

कर्म आचरतां दूर्वेसीं । ग्रंथि बांधावी परियेसीं ।
अग्निस्पर्श कापुसासी । पाप नाशी येणेंपरी ॥ २४० ॥

एकादशांगुल प्रादेशमात्र । द्विदल असावें पवित्र ।
नित्य-कर्मासि हेंच पात्र । द्विदल जाणा मुख्य असे ॥ २४१ ॥

जपहोमादि दानासी । स्वाध्याय-पितृकर्मासी ।
सुवर्ण-रजतमुद्रिकेसीं । कुशावेगळें न करावें ॥ २४२ ॥

देवपितृकर्मासी देख । रजत करावें सुवर्णयुक्त ।
तर्जनीस्थानीं रौप्यमुद्रिका । सुवर्ण धरावें अनामिकेसी ॥ २४३ ॥

मुद्रिका असावी खड्गपात्री । कनिष्ठिकांगुलीं पवित्रीं ।
ग्राह्य नव्हे जिवंतपित्री । तर्जनीअंगुलीं मुद्रिका ॥ २४४ ॥

योगपट्ट-उत्तरी देखा । तर्जनीस्थानीं रौप्यमुद्रिका ।
पायीं न घालाव्या पादुका । गयाश्राद्ध न करावें ॥ २४५ ॥

नवरत्न-मुद्रिका ज्याचे हातीं । पापें त्यासी न लागती ।
एखादें रत्न जरी असे हातीं । मुद्रिका पवित्र ब्राह्मणासी ॥ २४६ ॥

प्रातःसंध्येचें विधान । सांगेन ऐका ऋषिजन ।
नक्षत्रें असतांचि प्रारंभून । अर्घ सूर्योदयीं द्यावें ॥ २४७ ॥

सूर्योदय होय तंव । जप करीत उभें असावें ।
उदयसमयीं अर्घ्य द्यावें । तत्पूर्वी देणें सर्व व्यर्थ ॥ २४८ ॥

ऋषि पुसती पराशरासी । संध्या करावया विधि कैसी ।
विस्तारोनि सांगा आम्हांसी । म्हणे सरस्वती-गंगाधर ॥ २४९ ॥

श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासीं । सांगेन संध्याविधीसी ।
ऐका तुम्ही तत्परेसीं । पराशरस्मृतीं असे ॥ २५० ॥

गायत्रीमंत्र जप करितां । शिखा बांधावी त्वरिता ।
आसन घालोनि निरुता । चित्त दृढ करावें ॥ २५१ ॥

ब्राह्मतीर्थें त्रिराचमन । विष्णुनाम स्मरोन ।
प्राणायाम विस्तारोन । न्यासपूर्वक करावे ॥ २५२ ॥

प्रणवस्थानीं परब्रह्म-ऋषि । गायत्री-छंदासी ।
अग्नि-देवता परियेसीं । म्हणा ‘ प्राणायामे विनियोगः ‘ ॥ २५३ ॥

ॐ अं -नाभी, उं-दय । मं –मूर्धी स्पर्श अवयव ।
व्याहृति सप्त अतिशया । पृथक् देव ऋषि सांगेन ॥ २५४ ॥

व्याहृति सप्तै स्थानासी । ऐका असे प्रजापति-ऋषि ।
पृथक् देवता परियेसीं । सात नामें देवांची ॥ २५५ ॥

अग्नि-वायु-सूर्य-जीव । वरुण-इंद्र-विश्र्वेदेव ।
सप्त व्याहृती सात देव । छंदही सप्त सांगेन ॥ २५६ ॥

‘ गायत्री ‘ – ‘ उष्णिक ‘ – ‘ अनुष्टुप ‘ देखा । ‘ बृहती ‘ –पंक्ति पंचम ऐका ।
‘ त्रिष्टुप ‘ – ; ‘जगती ‘ –छंद विशेखा । प्राणायामे विनियोगः ॥ २५७ ॥

ॐ भूः —पादन्यास । भुवः —जानु’ सुवः–कटि विशेष ।
महः –नाभिस्थान स्र्पर्श । जनः –हृदय, तपः–कंठ ॥ २५८ ॥

सत्यं–भ्रुवललाट स्थान । गायत्र्यागायत्री–छंदासी म्हणा ।
सविता- देव, विश्र्वामित्र–ऋषि खुणा । प्राणायामे विनियोगः ॥ २५९ ॥

ॐ भूः-हृदयाय नमः । ॐ भुवः–शिरसे स्वाहा ।
ॐ सुवः –शिखायै वषट् । ॐ ‘ तत्सवितुर्वरेण्यं ‘–कवचाय हुं ॥ २६० ॥

ॐ ‘ भर्गोदेवस्य धीमहि ‘ –नेत्रत्रयाय वौषट् ।
‘ धियोयोनः प्रचोदयात् ‘ अस्त्राय फट् । ॐ भूर्भुवः स्वः’ इति दिग्बंधः ऐसे षडंग करावे ॥ २६१ ॥

प्राणायाम करावयासी । प्रजापति म्हणा ऋषि ।
देवतानामें परियेसीं । ब्रह्मा-अग्नि-वायु-सूर्य असे ॥ २६२ ॥

‘ प्रानायामे विनियोगः ‘ म्हणूनि । ‘ आपो ‘ स्तन स्पर्शोनि ।
‘ ज्योति ‘ नेत्रस्पर्श करुनि । ‘ रसो ‘ –जिव्हा, ‘ अमृतं ‘ –ललाट स्पर्शावें ॥ २६३ ॥

‘ ब्रह्मभूर्भुवः-स्वरोम् ‘ म्हणूनि । प्राणायाम करावे तीनि ।
त्रिपदा गायत्री जपे कोणी । जपणारासी सर्व सिद्धि ॥ २६४ ॥

या गायत्रीच्या अधिदेवता । ब्रह्मा-अग्नि-वायु-गभस्ता ।
ऋषि ब्रह्मा असे ख्याता । सप्तलोकन्यास सांगेन ॥ २६५ ॥

‘ पाद ‘ न्यास भूर्लोक । भुवः- ‘ जानु ‘ अतिविशेख ।
स्वः –गुह्य असे लोक । ‘ नाभि ‘ न्यास महर्लोक ॥ २६६ ॥

जनो–‘ हृदय ‘ , तपो –‘ ग्रीवे ‘ । भ्रुवोर्ललाटे– सत्यलोक म्हणावें ।
असे शिरस्थान बरवें । सत्यलोक म्हणती तयासी ॥ २६७ ॥

गायत्रीची प्रार्थना करुनि । प्राणायाम करा विधीनीं ।
ब्रह्मचारी गृहस्थांनी । पंचांगुलीं धरा परमेष्ठी ॥ २६८ ॥

वानप्रस्थ -संन्यासीं । अनामिका – कनिष्टिकांगुष्टेंसीं ।
ओंकारादि वायुपूरकेंसीं । दक्षिणनासापुटें चढवावें ॥ २६९ ॥

वामनासापुटीं विसर्जोनि । करा प्राणायाम तीनि ।
येणेंचि विधीं करा मुनि । त्रिकाळींचे संध्या कर्म ॥ २७० ॥

आतां करा मार्जनासी । सांगेन ऐका समस्त ऋषि ।
जैसें असे स्मृतिचंद्रिकेसी । तेणें विधीं सांगतो ॥ २७१ ॥

‘ आपोहिष्टे ‘ ति सूक्तस्य । सिंधुद्वीप-ऋषि, गायत्री-छंदेसीं ।
‘ आपोदेवता ‘ मार्जनासी । हा म्हणावा विनियोग ॥ २७२ ॥

‘ आपोहिष्ठा ‘ ऐसे मंत्र म्हणोन । कुशपवित्रें करा मार्जन ।
‘ यस्य क्षयाय ‘ मंत्रानें । आपुले पाद प्रोक्षावे ॥ २७३ ॥

‘ आपोजनयथा ‘ मंत्रेसीं । प्रोक्षावें आपुल्या शिरसीं ।
‘ सूर्यश्र्चे ‘ ति-मंत्रेसीं । उदक प्राशन करावें ॥ २७४ ॥

आचमनें करोनि दोनी । ‘ दधिक्राव्णो ‘ मंत्र जपोनि ।
करा मार्जन तुम्ही तीनि । पुनरपि ‘ आपोहिष्ठा-‘ म्हणा ॥ २७५ ॥

‘ हिरण्यवर्ण ‘ सूक्तेसीं । मार्जन करावें परियेसीं ।
‘ द्रुपदादिवेति ‘ मंत्रेसीं । घ्राणोनि उदक सांडा वामीं ॥ २७६ ॥

मार्जन करावयाचें विधान । सांगेन ऐका ऋषिजन ।
वामहस्तीं पात्र धरुन । मार्जन करा विशेषीं ॥ २७७ ॥

औदुंबर-सुवर्ण-रजत । काष्ठपात्र असे पवित्र ।
ऐसें पात्र न मिळे यत्र । वामहस्तीं उदक घ्यावें ॥ २७८ ॥

मृण्मय अथवा द्विमुख पात्र । भिन्न भांडें त्यजा अपवित्र ।
अग्राह्य वर्जा देवपितरां । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ २७९ ॥

मार्जनसंख्या सांगेन ऐका । शिरसीं अष्ट, पादीं नवका ।
‘ यस्यक्षयाय ‘ स्थान भूमिका । येणेंपरी मार्जन ॥ २८० ॥

‘ आपः पुनंतु ‘- मंत्रेसीं । प्राशन करावें माध्याह्नेसी ।
‘ अग्निश्र्चे ‘ ति -मंत्रेसी । संध्याकाळीं करावें ॥ २८१ ॥

प्राशनांती तुम्ही ऐका । द्विराचमन करा निका ।
आघ्राणूनि उदक सांडोनि देखा । एक आचमन करावें ॥ २८२ ॥

अर्घ्य द्यावयाचे विधान । सांगेन ऐका ऋषिजन ।
गोशृंगाइतके उंच करुन । अर्घ्य द्यावें मनोभावें ॥ २८३ ॥

गायत्रीमंत्र जपोनि । सायंप्रातर्द्यावीं तीनी ।
‘ हंसः शुचिषन् ‘ मंत्रेसीं माध्याह्नीं । अर्घ्य द्यावें अवधारा ॥ २८४ ॥

प्रातर्माध्याह्नीं उभें बरवें । सायं अर्घ्य बैसोनि द्यावें ।
आचमन त्रिवार करावें । करा प्रदक्षिणा ‘ असावादित्य ‘ ॥ २८५ ॥

अर्घ्य द्यावयाचें कारण । सांगेन कथा विस्तारोन ।
राक्षस मंदेह दारुण । तीस कोटि आहेति देखा ॥ २८६ ॥

सूर्यासवें युद्धासी । नित्य येती परियेसीं ।
संदेह पडे देवांसी । सूर्या होईल अपजय ॥ २८७ ॥

अपजय होतां सूर्यासी । उदय-अस्तमान नव्हे परियेसीं ।
कर्मे न चालती ब्राह्मणांसी । स्वाहा-स्वधाकार न चाले ॥ २८८ ॥

स्वाहा-स्वधाकार रहाती । समस्त देवांस उपवास घडती ।
सृष्टि राहील नव्हे उत्पत्ति । म्हणोनि उपाय रचियेला ॥ २८९ ॥

याचि कारणें अर्घ्यें देती । तींचि वज्रायुधें होतीं ।
जावोनि दैत्यांसी लागतीं । पराभविती प्रतिदिवसीं ॥ २९० ॥

दैत्य असती ब्रह्मवंश । त्यांसी वधिलिया घडती दोष ।
प्रदक्षिणा करितां जाती दोष । ‘ असावादित्य ‘ म्हणोनियां ॥ २९१ ॥

ब्रह्महत्येचे पापासी । भूप्रदक्षिणा दोष नाशी ।
चारी पावलें फिरतां कैसी । भूप्रदक्षिणा पुण्य असे ॥ २९२ ॥

संध्या करावयाचें स्थान । सांगेन ऐका फलविधान ।
घरीं करितां प्रतिदिन । एकचि फळ अवधारा ॥ २९३ ॥

दश फळ ग्रामाबाहेर देखा । नदीस केलिया शतफल ऐका ।
पुष्करतीर्थीं सहस्त्र एक । गंगा-सुरनदीं कोटिफल ॥ २९४ ॥

सुरापान दिवामैथुन । अनृतवाक्यादि पाप जाण ।
संध्या बाहेर करितां क्षण । जळतीं पापें प्रत्यक्ष ॥ २९५ ॥

स्थानें असती जप करावयासी । विस्तारें सांगेन तुम्हांसी ।
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । एकचित्तें परियेसा ॥ २९६ ॥

जप केलिया घरीं ऐका । एकचि फल असे निका ।
बाहेर द्विगुण फल अधिका । नदीसी त्रिगुण फळ असे ॥ २९७ ॥

गोष्ठ वृंदावनीं देखा । दशगुण फळ आहेति अधिका ।
अग्निहोत्रादि स्थानीं निका । शताधिक फलें असती ॥ २९८ ॥

तीर्थ-देवतासन्निधानीं । सहस्त्रफल असे निर्गुणी ।
शतकोटि फल परिसन्निधानी । ईश्र्वरसन्निधानीं अनंत फळ ॥ २९९ ॥

जप करितां आसनासी । विधिनिषेध आहेति कैसी ।
सांगेन ऐका तात्पर्येसीं । पुण्य पाप बोलिलें असे ॥ ३०० ॥

भिन्नकाष्ठासनीं बैसोनि जरी । जप करिती मनोहरी ।
दुःख होय त्यास अपारीं । तृणीं भाग्य यश जाय ॥ ३०१ ॥

पल्लवशाखांसी बसतां । सदा होय दुश्र्चित्तता ।
वंशासनीं दरिद्रता । पाषाणासनीं व्याधि होय ॥ ३०२ ॥

भस्मासनीं व्याधिनाश । कंबलासनी सुख परियेस ।
कृष्णाजिनीं ज्ञानप्रकाश । व्याघ्रचर्मी मोक्षश्रिया ॥ ३०३ ॥

कुशासनीं वशीकरण । सर्व रोग अपहरण ।
पापें जातीं पळोन । आयुः प्रज्ञा अधिक होय ॥ ३०४ ॥

‘ ओं ‘ इत्येकाक्षर ब्रह्म- मंत्र । जपा तुम्हीं पवित्र ।
ध्यान करावें गायत्र । समस्त पापें हरती देखा ॥ ३०५ ॥

या गायत्रीची स्वरुपता । अभिनव असे वर्णितां ।
रक्तांगी वास रक्ता । हंसवाहन असे देखा ॥ ३०६ ॥

‘ अ–कारब्रह्माऽधिदेवता । चतुर्भुजा चतुर्वक्त्रा ।
कमंडलु अक्षसूत्रा । चाटु धरिला असे करीं ॥ ३०७ ॥

ऋग्वेद असे समागमीं । ‘ अग्निहोत्रफलमावाहयामि ‘ ।
मग ‘ आयातु वरदा देवी ‘ ‘ ओजोऽसि ‘ । म्हणावें ऐका ब्राह्मणानें ॥ ३०८ ॥

या मंत्रासी ऋषिदेवता । गायत्री-सदृश असे ख्याता ।
प्रातःसंध्या तुम्ही करितां । विधान तुम्हां सांगेन ॥ ३०९ ॥

विश्र्वदेवा-ऋषयः । गायत्री-देवता गायत्री-छंदः ।
गायत्र्यावाहने विनियोगः । हें प्रातःसंध्येसी म्हणावें ॥ ३१० ॥

सावित्री–देवता । सावित्री–छंदः ।
सावित्र्यावाहने विनियोगः । हें माध्याह्नसंध्येसी म्हणावे ॥ ३११ ॥

सरस्वती- देवता । सरस्वती–छंदः ।
सरस्वत्यावाहने विनियोगः । हें सायंसंध्येसी म्हणावें ॥ ३१२ ॥

प्रातःसंध्येचें ध्यान । सांगेन ऐका तुम्ही गहन ।
अभिभूरों गायत्री जाण । बालरुपिणी असे देखा ॥ ३१३ ॥

अकार ब्रह्मा दैवत खूण । सांगेन सर्व विस्तारोन ।
रक्तांगी रक्तवसन । हंसासनीं आरुढ असे ॥ ३१४ ॥

चतुर्बाहु चतुर्मुख । कमंडलु धरिला विशेख ।
अक्षसूत्र चाटुहस्तक । ऋग्वेदसहित अग्निहोत्र फळ ॥ ३१५ ॥

ऐसें ध्यान करोन । मग जपा अक्षरज्ञान ।
एकचित्तें करावें ध्यान । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ३१६ ॥

ओंकार-शिखामावाहयामि । छंदऋषीनावाहयामि ।
श्रियमावाहयामि । बलमावाहयामि ॥ ३१७ ॥

ऐसें म्हणोनि प्रातःकाळीं । संध्या करावी सुवेळीं ।
आतां सांगेन माध्याह्नकाळीं । ध्यान आवाहनपूर्वक ॥ ३१८ ॥

अभिभूरों सावित्री यौवन । माध्याह्नसंध्या ध्यान ।
सांगेन ऐका ऋषिजन । एकचित्तें परियेसा ॥ ३१९ ॥

श्र्वेतांगी श्र्वेतवस्त्र । वाहन वृषभ पवित्र ।
उ–कार रुद्रगण दैवत । पंचमुखा असे देखा ॥ ३२० ॥

वरद-अभयस्त निका । रुद्राक्षमाळा-त्रिशूलधारका ।
यजुर्वेदसहित देखा । अग्निष्टोम फल जाणा ॥ ३२१ ॥

ओंकारशिखामावाहयामि । छंदऋषिनावाहयामि ।
श्रियमावाहयामि । हिृयमावाहयामि ॥ ३२२ ॥

आतां सायंसंध्याध्यान । सांगेन ऐका विधान ।
एकचित्तें ऐका वचन । ध्यानपूर्वक सांगेन ॥ ३२३ ॥

अभिभूरों सरस्वती वृद्धा । जाणावी तुम्ही सांयसंध्या ।
कृष्णांगी कृष्णवस्त्रपरिधा । गरुडवाहन असे देखा ॥ ३२४ ॥

म–कार विष्णुदेवता । चतुर्भुज शंखचक्रधृता ।
गदापद्नधारणहस्ता । सामवेदसहित जाणा ॥ ३२५ ॥

वाजपेयफल जाणा । सायंसंध्या असे ध्यान ।
करावें तुम्हीं ब्राह्मण । म्हणोनि सांगती श्रीगुरु ॥ ३२६ ॥

ओंकार–शिखामावाहयामि । छंदऋषीनावाहयामि ।
श्रियमावाहयामि । बलमावाहयामि ॥ ३२७ ॥

गायत्र्यागायत्री छंदः । प्रणवस्य अंतर्यामी ऋषिः ।
परमात्मा देवता परियेसीं । पंचशिर्षोपनये विनियोगः ॥ ३२८ ॥

उदात्तस्वरित स्वरः । शुक्लवर्णः ज्योतिःस्वरुपम् ।
सर्व देवमयं जगत्स्वरुप । अकार-उकार-मकाराणाम् ॥ ३२९ ॥

अग्निवायुसूर्या ऋषयः । गायत्री-त्रिष्टुप्-जगती-छंदासि ।
ब्रह्माविष्णुमहेश्र्वरा देवताः । ऋग्यजुःसामानि स्वरुपाणि ॥ ३३० ॥

आहवनीयाग्निगार्हपत्य- । दक्षिणाग्नि उपस्थानानि ।
पृथ्विव्यंतरिक्षं द्यौस्तत्त्वानि । उदात्तअनुदात्तस्वरित–स्वराः ॥ ३३१ ॥

पीत-विद्युत्-कृष्णवर्णी । प्रातर्मध्याह्नतृतीयसवनी ।
विश्र्वतैजसप्राज्ञस्वरुपिणी । जागृतिस्वप्नसुषुप्त्यवस्था ॥ ३३२ ॥

ऐसें त्रिपदा गायत्रीसी । सांगितले त्रिविध ध्यानासी ।
आतां विधान जपासी । सांगेन ऐका एकचित्तें ॥ ३३३ ॥

ममोपात्तदुरितक्षयद्वारा । श्रीपरमेश्र्वरप्रीत्यर्थं जपे विनियोगः ।
ओं ‘ अं ‘ नामौ । ‘ उं ‘ हृदये, ‘ मं ‘ कंठे ॥ ३३४ ॥

ॐ ‘ भूः ‘ अक्षरमंत्रासी । गायत्री असे छंदेसी ।
अग्नि-देवता परियेसीं । विश्र्वामित्र-ऋषि देखा ॥ ३३५ ॥

षड्जस्वर श्र्वेत वर्ण । पाद स्पर्शा उच्चारोन ।
प्राणायामे विनियोगून । दुसरी व्याहृति म्हणावी ॥ ३३६ ॥

ॐ ‘ भुवः ‘ -अक्षरमंत्रासी । उष्णिक्-नाम छंदासी ।
वायुदेवता परियेसीं । भृगुऋषि असे जाणा ॥ ३३७ ॥

ऋषभेश्र्वर असे जाण । असे रुप श्यामवर्ण ।
करा तुम्ही ऐसें ध्यान । जानूमध्यें न्यासावें ॥ ३३८ ॥

प्राणायामे विनियोगः म्हणोनि । न्यास करा भक्तींनी ।
ॐ ‘ सुवः ‘ -व्याहृति म्हणोनि । ध्यान करावें भक्तिनें ॥ ३३९ ॥

सुवः- व्याहृतिमंत्रासी । म्हणा अनुष्टुप्-छंदासी ।
सवितादेवता परियेसीं । भारद्वाजऋषि जाणा ॥ ३४० ॥

स्वर-गांधार पीतवर्णा । कटि स्पर्शोनि मंत्र म्हणा ।
प्राणायामे विनियोग जाणा । तृतीय व्याहृतिमंत्रासी ॥ ३४१ ॥

ॐ ‘ महः ‘ मंत्रासी । म्हणा बृहतीछंदासी ।
बृहस्पतिदेवता परियेसीं । वसिष्ठऋषि अवधारा ॥ ३४२ ॥

मध्यम-स्वर, पिशंगवर्ण । ऐसें करा तुम्ही ध्यान ।
नाभीं स्पर्शोन म्हणा । ‘ प्राणायामे विनियोगः ‘ ॥ ३४३ ॥

ॐ ‘ जनः ‘–मंत्रउच्चारासी । म्हणा पंक्तिछंदासी ।
वरुणादेवता, गौतमऋषि । पंचमस्वर असे जाण ॥ ३४४ ॥

रुप असे नीलवर्ण । करा न्यास हृदयस्थान ।
प्राणायामे विनियोगून । जनः न्यास ऐसा असे ॥ ३४५ ॥

ॐ ‘ तपः ‘ –मंत्रन्यासासी । त्रिष्टुपछंद परियेसीं ।
इंद्रदेवता, कश्यपऋषि । धैवतस्वर परियेसा ॥ ३४६ ॥

असे आपण लोहित – वर्ण । स्पर्श करावें कंठस्थान ।
प्राणायामे विनियोगून । न्यास करावा ब्राह्मण हो ॥ ३४७ ॥

ॐ ‘ सत्यं ‘ म्हणिजे मंत्रासी । जाणा जगती छंदासी ।
विश्र्वेदेवता, अंगिरसऋषि । निषादस्वर असे जाण ॥ ३४८ ॥

रुप असे कनकवर्ण । भुवोर्ललाट स्पर्शस्थान ।
प्राणायामे विनियोगून । न्यास करावा भक्तिनें ॥ ३४९ ॥

इतुके न्यास करोनि । हस्त ठेवोनि शिरस्थानीं ।
ध्यान करा विधीनीं । सांगेन ऐक ब्राह्मणा ॥ ३५० ॥

शिरस्थान स्पर्शासी । म्हणा अनुष्टुप्छंदासी ।
उच्चारावा प्रजापतिऋषि । परमात्मादेवता जाण ॥ ३५१ ॥

प्राणायामे विनियोगून । मग करावें गायत्रीं ध्यान ।
ॐ ‘ आपोज्योति ‘ म्हणोन । मंत्र म्हणावा भक्तीनें ॥ ३५२ ॥

ॐ ‘ आपोज्योतिरसोमृतं । ब्रह्मभूर्भुवःसुवरों ।
शिरसीं स्थान, येणेंविधि । अंगन्यास करावे ॥ ३५३ ॥

चव्वीस अक्षरें गायत्रीसी । न्याय सांगेन एकेकासी ।
एकचित्तें परियेसीं । म्हणे पराशर ऋषीश्र्वर ॥ ३५४ ॥

या त्रिपदागायत्रीसी । असे विश्र्वामित्रऋषि ।
दैवीगायत्रीछंदेसीं । वर्ण-देवता सांगेन ॥ ३५५ ॥

” ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं । भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो । नः प्रचोदयात् ” ॥ ३५६ ॥

ऐसें त्रिपदा गायत्रीमंत्रासी । चव्वीस अक्षरें परियेसीं ।
पृथक् न्यास विस्तारेसीं । सांगेन ऐक द्विजोत्तमा ॥ ३५७ ॥

‘ तत् ‘ वर्णाक्षर मंत्रासी । जाणा विश्र्वामित्रऋषि ।
अग्निदेवता परियेसीं । गायत्री छंद म्हणावा ॥ ३५८ ॥

सुवर्णचंपक पुष्पें जैसीं । रुप तैसें जाणा त्यासी ।
ध्यान केलिया पाप नाशी । ‘ पादांगुष्ठीं ‘ न्यास जाणा ॥ ३५९ ॥

‘ स ‘ वर्णाक्षर मंत्रासी । असे विश्र्वामित्रऋषि ।
वायुदेवता परियेंसी । दैवीगायत्रीछंद देखा ॥ ३६० ॥

अतसीपुष्पें वर्णे जैसीं । रुप त्यांचे परियेसीं ।
उपपातक दोष नाशी । ‘ गुल्फन्यास ‘ करावा ॥ ३६१ ॥

‘ वि ‘ वर्णनाम अक्षरासी । जाणा विश्र्वामित्रऋषि ।
सूर्यदेवता परियेसीं । दैवीगायत्रीछंद देखा ॥ ३६२ ॥

‘ जंघास्थानीं ‘ असे न्यास । सौम्यरुप कपिल वर्ण सुरस ।
महापापें दहतीं परियेस । –विवर्णाचें लक्षण ॥ ३६३ ॥

‘ तु ‘ वर्ण नाम अक्षरासी । असे विश्र्वामित्रऋषि ।
विद्युत्-देवता परियेसीं । दैवीगायत्रीछंद देखा ॥ ३६४ ॥

न्यास करावया ‘ जानुस्थान ‘ । इंद्रनील विद्युद्वर्ण ।
ऐसें अक्षरविधान । महारोग हरती देखा ॥ ३६५ ॥

‘ र्व ‘ वर्णाक्षरमंत्रासी । असे विश्र्वामित्र-ऋषि ।
यमदेवता परियेसीं । दैवीगायत्रीछंद देखा ॥ ३६६ ॥

न्यास करा ‘ ऊरुस्थानीं ‘ । दीप्ति असे जैसा वन्हि ।
रुप असे सौम्यपणीं । भ्रूणहत्या पाप नाशी ॥ ३६७ ॥

‘ रे ‘ वर्णाक्षरमंत्रासी । असे विश्र्वामित्रऋषि ।
वरुणदेवता परियेसीं । दैवीगायत्रीछंद देखा ॥ ३६८ ॥

शुद्ध-स्फटिक-कांति । ‘ गुह्यस्थानीं ‘ न्यास बोलती ।
अगम्यागमन दोष नाशतीं । रे–वर्णस्थाना उत्तम ॥ ३६९ ॥

‘ णि ‘ वर्णाक्षर मंत्रासी । जाणा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
बृहस्पति-देवता परियेसीं । दैवीगायत्रीछंद देखा ॥ ३७० ॥

णि-कार ‘ वृषभस्थान ‘ जाणा । विद्यत्प्रकाश रुपधारणा ।
बार्हस्पत्य नाम खुणा । अभक्ष्यपापक्षालन ॥ ३७१ ॥

‘ यं ‘ अक्षर मंत्रासी । असे विश्र्वामित्र-ऋषि ।
पर्जन्यदैवत परियेसी । दैवीगायत्रीछंद असे ॥ ३७२ ॥

यं- ‘ कटिस्थान ‘ तारकावर्ण । देहहत्यापापज्वलन ।
न्यास करावें सगुण । विद्वज्जन ब्राह्मणा ॥ ३७३ ॥

भ-कारा ‘ नाभीं ‘ करा व्यास । कृष्णमेघवर्ण सुरस ।
इंद्रदेवता संकाश । गुरुहत्यापाप नाशी ॥ ३७४ ॥

‘ भ ‘ वर्ण नाम अक्षरासी । असे विश्र्वामित्र-ऋषि ।
इंद्रदेवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३७५ ॥

‘ र्गो ‘ अक्षरा ‘ उदर ‘ न्यास । ध्यान रक्तवर्ण सुरस ।
गंधर्व–देवता परियेस । गोहत्येचें पाप जाय ॥ ३७६ ॥

‘ र्गो ‘ नाम अक्षरासी । जाणावा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
गंधर्व–देवता परियेसी । दैवीगायत्रीछंद देखा ॥ ३७७ ॥

‘ दे ‘ –कारन्यास ‘ स्तनासी ‘ । पूषा नाम देव परियेसीं ।
स्त्रीहत्यापाप नाशी । एकचित्तें परियेसा ॥ ३७८ ॥

‘ दे ‘ वर्ण नाम अक्षरासी । जाणा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
पूषा-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद देखा ॥ ३७९ ॥

‘ व ‘ -कारा ‘ हृदयस्थान न्यास । शुक्लरुप वर्ण परियेस ।
रुद्र-देवता असे त्यास । वाग्जातपाप नाशी ॥ ३८० ॥

‘ व ‘ वर्णाक्षर मंत्रासी । जाणावा विश्र्वामित्र ऋषि ।
रुद्र-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३८१ ॥

स्य-अक्षरा ‘ कंठन्यास ‘ । कांचनवर्ण रुप सुरस ।
त्वष्टा देवता परियेस । मानकौटिल्य पाप जाय ॥ ३८२ ॥

‘ स्य ‘ वर्ण अक्षरमंत्रासी । असे विश्र्वामित्रऋषि ।
त्वष्टा-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३८३ ॥

‘ धी ‘ काराक्षरमंत्रा ‘ दंतीं ‘ न्यास । शुक्लकुमुद-संकाश ।
वसु-देवता परियेस । पितृहत्यापाप जाय ॥ ३८४ ॥

‘ धी ‘ वर्ण नाम अक्षरासी । जाणा विश्र्वामित्रऋषि ।
वसु देवता परियेसी । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३८५ ॥

‘ म ‘-कारन्यास ‘ तालुस्थान ‘ । पद्मराग तेज जाण ।
मरुत्-देवता असे खूण । सर्वजन्मपाप जाय ॥ ३८६ ॥

‘ म ‘ वर्णाक्षरमंत्रासी । असे विश्र्वामित्र-ऋषि ।
मरुत्-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३८७ ॥

हि-कारा ‘ नासिकीं ‘ करा न्यास । शंखवर्ण असे त्यास ।
सोम-देवता परियेस । सर्व पापहरण होय ॥ ३८८ ॥

‘ हि ‘ वर्ण नाम मंत्रासी । जाणा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
सोम-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३८९ ॥

‘ धि ‘ -कारा ‘ नेत्रस्थानीं ‘ न्यास । पांडुरमास संकाश ।
अंगिरा-देवता परियेस । पाणिग्रहणपाप नाशी ॥ ३९० ॥

‘ धि ‘ वर्ण नाम अक्षरासी । तोचि विश्र्वामित्र-ऋषि ।
-अंगिरा-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३९१ ॥

यो-काराक्षर मंत्रासी । ‘ भ्रुवोर्मध्ये ‘ न्यासिजे त्यासी ।
रक्तगौरवर्ण रुपेसीं । प्राणिवधपाप जाय ॥ ३९२ ॥

‘ यो ‘ कार नाम वर्णासी । जाणा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
विश्र्वेदेव-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३९३ ॥

यो कारा- ‘ ललाटस्थानीं ‘ न्यास । रुप रुक्माभसंकाश ।
सर्वपाप होय नाश । भक्तिपूर्वक न्यासावें ॥ ३९४ ॥

‘ यो ‘ वर्णाक्षरमंत्रासी । असे विश्र्वामित्र-ऋषि ।
अश्र्विनौ-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३९५ ॥

न–कारा न्यास ‘ प्राङ्गमुखा ‘ । उदित-सूर्यासमान देखा ।
प्रजापति-देवता असे निका । चिरंजिपद पाविजे ॥ ३९६ ॥

‘ न ‘ काराक्षर वर्णासी । जाणा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
प्रजापति-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३९७ ॥

प्र-काराक्षरन्यास करोनि ‘ दक्षिणे ‘ । रुप असे इंद्रनील वर्ण ।
सर्वदेव-देवता जाण । सर्वदेवपदवी पाविजे ॥ ३९८ ॥

‘ प्र ‘ वर्णाक्षर मंत्रासी । असे विश्र्वामित्र-ऋषि ।
सर्व-देवदेवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ३९९ ॥

चो-कार वर्ण मंत्रासी । न्यासिजे तया ‘ पश्र्चिम ‘ भागासी ।
कुंकुमरुप वर्ण त्यासी । कैलासपद पाविजे ॥ ४०० ॥

‘ चो ‘ कार वर्ण मंत्राक्षरासी । जाणावा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
रुद्र-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ४०१ ॥

द-काराक्षराचा ‘ उत्तरे ‘ न्यास । शुक्लवर्ण रुप सुरस ।
करावें तुम्हीं ऐसे न्यास । ब्रह्मपद पाविजे ॥ ४०२ ॥

‘ द ‘ काराक्षर मंत्रासी । जाणा विश्र्वामित्र-ऋषि ॥
ब्रह्मा-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ४०३ ॥

या-कार ‘ मूर्धास्थानीं ‘ न्यास । सुवर्णरुप सुरस ।
विष्णुपदीं होय वास । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ४०४ ॥

या वर्णाक्षर मंत्रासी । असे विश्र्वामित्र-ऋषि ।
विणु-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ४०५ ॥

त्–कार न्यास ‘ शिखास्थानीं ‘ । निरुपम वैष्णवभुवनीं ।
विष्णुरुप धरोनि । वैकुंठवास होय जाणा ॥ ४०६ ॥

‘ त् ‘ कार वर्णाक्षरममत्रासी । जाणा विश्र्वामित्र-ऋषि ।
विष्णु-देवता परियेसीं । दैवीगायत्री-छंद जाणा ॥ ४०७ ॥

ऐसे चव्वीस अक्षरमंत्रासी । न्यास करावें विधीसीं ।
हस्त ठेवोनियां शिरसीं । आणिक न्यास करावें ॥ ४०८ ॥

शिरस्थानन्यासासी । म्हणावें अनुष्टुप्-छंदासी ।
ख्यात प्रजापति-ऋषि । परमात्मा देवता जाणा ॥ ४०९ ॥

‘ प्राणायामे विनियोग: ‘ म्हणोनि । ‘ ओं आपो ‘ स्तन-स्थानीं ।
‘ ज्योति ‘ नेत्र स्पर्शोनि । ‘ रसो ‘ जिव्हा न्यासावें ॥ ४१० ॥

‘ अमृते ‘ ति ललाटेसी । मग स्पर्शोनि मूर्ध्नीसी ।
ब्रह्मभूर्भुवःस्वरोमे ‘ सीं । न्यास करावा विधिपूर्वक ॥ ४११ ॥

इतुके न्यास करोनि । गायत्री त्रिवार म्हणोनि ।
व्यापक न्यास करोनि । करशुद्धि करा तीन वेळां ॥ ४१२ ॥

‘ ॐ भूर्भुवःस्वः ‘ विन्यसोनि । गायत्री दशपादांनी ।
दशांगुलीं न्यासोनि । पादप्रमाण करावें ॥ ४१३ ॥

अंगुष्ठमूळ धरोनि । कनिष्ठिकाग्र स्पर्शोनि ।
उभय हस्त न्यासोनि । दशपाद न्यासावें ॥ ४१४ ॥

चव्वीस अक्षरमंत्रासी । अंगुलिन्यास करा हर्षी ।
तर्जनीमूळारंभेसीं । कनिष्ठिकाग्रपर्यंत ॥ ४१५ ॥

द्वादशाक्षरीं एकैक हस्त । करावे न्यास सुनिश्र्चित ।
व्यापक न्यास उपरान्त । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ४१६ ॥

ओं ‘ भूः ‘ हिरण्यगर्भात्मने । अंगुष्ठाभ्यां नमः ।
ओं ‘ भुवः ‘ प्रजापत्यात्मने । तर्जनीभ्यां नमः ॥ ४१७ ॥

ओं ‘ स्वः ‘ सूर्यात्मने मध्यमाभ्यां नमः । ओं ‘ महः ‘ ब्रह्मात्मने अनामिकाभ्यां नमः ।
ओं ‘ जनः ‘ विष्ण्वात्मने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ ‘ तपः ‘ रुद्रात्मनेकरतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥ ४१८ ॥

ॐ ‘ सत्यं ‘ सर्वात्मने अस्त्रायफट् । ॐ ‘ तत्सवितुः ‘ -अंगुष्ठाभ्यां नमः ।
‘ वरेण्यं ‘ –तर्जनीभ्यां नमः ।’ भर्गो देवस्य ‘ –मध्यमाभ्यां नमः । ‘ धीमहि ‘ –अनामिकाभ्यां नमः ॥ ४१९ ॥

‘ धियोयोनः ‘ –कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ‘ प्रचोदयात् ‘ -करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
एवं उभय हस्तांगुलिन्यासं कुर्यात् । अथ षडंगन्यासाः ॥ ४२० ॥

ओं ‘ भूः ‘ हिरण्यात्मने –हृदयाय नमः । ओं ‘ भुवः ‘ प्रजापत्यात्मने-शिरसे स्वाहा ।
ओं ‘ स्वः ‘ सूर्यात्मने शिखायै वषट् । ओं ‘ महः ‘ ब्रह्मात्मने-कवचाय हुं ॥ ४२१ ॥

ओं ‘ जनः ‘ विष्ण्वात्मने-नेत्रत्रयाय वौषट । ओं ‘ तपः ‘ रुद्रात्मने-अस्त्रायफट् ।
ओं ‘ सत्यं ‘ सर्वात्मने-दिग्बंधः । ‘ ॐ तत्सवितु ‘ र्हृदयाय नमः ॥ ४२२ ॥

ॐ ‘ वरेण्यं ‘ शिरसे स्वाहा । ॐ ‘ भर्गोदेवस्य ‘ शिखायै वषट् ।
ॐ ‘ धीमहि ‘ कवचाय हुम । ॐ ‘ धियो योनः ‘ नेत्रत्रयाय वौषट् ॥ ४२३ ॥

ऐसा षडंगन्यास करोनि । अंग न्यासावें दशस्थानीं ।
त्यांचीं नांवें सांगेन विधानीं । एकचित्तें अवधारा ॥ ४२४ ॥

पाद-जानु-कटिस्थानीं । नाभि-हृदय-कंठभुवनीं ।
तालु-नेत्र स्पर्शोनि । ललाट-शिर दशस्थानें ॥ ४२५ ॥

गायत्रीमंत्र दहा पदांसी । दशस्थानें अंगन्यासासी ।
‘ तत् ‘ ‘ सवितु ‘ ‘ वरेण्ये ‘ सी । ‘ भर्गो ‘ ‘ देवस्य ‘ पंचमस्थान ॥ ४२६ ॥

‘ धीमहि ‘ म्हणिजे षष्ठस्थान । ‘ धियो ‘ सप्तमस्थान जाण ।
‘ यो ‘ कारो अष्टम धरिनि पूर्ण । अंगन्यास करावे ॥ ४२७ ॥

‘ न ‘ कार नवमस्थान । ‘ प्रचोदयात् ‘ दहावें जाण ।
अंगन्यास येणें गुण । करा तुम्ही द्विजोत्तमा ॥ ४२८ ॥

चतुर्विशति अक्षरांसी । करावें मग न्यासासी ।
पादांगुष्ठ धरुनि हर्षी । शिखापर्यंत न्यासावें ॥ ४२९ ॥

‘ तं ‘ अंगुष्ठाभ्यां नमः । ‘ त्सं ‘ गुल्फयोर्नमः ।
‘ विं ‘ जंघयोर्नमः । ‘ तुं ‘ जानुभ्यां नमः ॥ ४३० ॥

‘ वै ‘ ऊरुभ्यां नमः । ‘ रें ‘ गुह्याय नमः ।
‘ णिं ‘ वृषणाय नमः । ‘ यं ‘ कट्यै नमः ॥ ४३१ ॥

‘ भं ‘ नाभ्यै नमः । ‘ र्गों ‘ उदराय नमः ।
‘ दें ‘ स्तनाभ्यां नमः । ‘ वं ‘ हृदयाय नमः ॥ ४३२ ॥

‘ स्यं ‘ कंठाय नमः । ‘ धीं ‘ दंतेभ्यो नमः ।
‘ मं ‘ तालवे नमः । ‘ हिं ‘ नासिकायै नमः ॥ ४३३ ॥

‘ धिं ‘ नेत्राभ्यां नमः । ‘ यों ‘ भ्रुवोर्मध्याय नमः ।
‘ यों ‘ ललाटाय नमः । ‘ नः ‘ प्राङ्मुखाय नमः ॥ ४३४ ॥

‘ प्रं ‘ दक्षिणमुखाय नमः । ‘ चों ‘ पश्र्चिममुखाय नमः ।
‘ दं ‘ उत्तरमुखाय नमः । ‘ यां ‘ मूर्ध्ने नमः । ‘ तं ‘ शिखायै नमः ॥ ४३५ ॥

ऐसे न्यास करोनि । पुनः पादांगुष्ट धरोनि ।
कटीपर्यंत न्यासोनि । ऊर्ध्वन्यास करावे ॥ ४३६ ॥

त– कारा अंगुष्टस्थान । त्स–कार गुल्फ असे स्थान ।
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणा । जंघा स्पर्शा वि–कार मंत्रें ॥ ४३७ ॥

तु–कार जानू, र्व–कार ऊरवे । रे–कारें गुह्य स्पर्शावें ।
णि–कार वृषणीं न्यासा बरवें । य–कार कटिस्थानीं देखा ॥ ४३८ ॥

शिखा धरोनि नाभीपर्यंत । करावे न्यास उतरत ।
सांगेन त्यांचे आदिअंत । एकचित्तें परियेसा ॥ ४३९ ॥

‘ तं ‘ नमः शिखा विन्यस्य । ‘ यां ‘ नमः मूर्ध्नि विन्यस्य ।
‘ दं ‘ नमः उत्तरमुखाय विन्यस्य । ‘ चों ‘ नमः पश्र्चिममुखाय ॥ ४४० ॥

‘ प्रं ‘ नमः दक्षिणमुखाय । ‘ नं ‘ नमः प्राङ् मुखाय ।
‘ यों ‘ नमः ललाटे । ‘ यों ‘ नमः भ्रुवोर्मध्ये ॥ ४४१ ॥

‘ धिं ‘ नमः नेत्रत्रये । ‘ हिं ‘ नमः नासिकायां ।
‘ मं ‘ नमः तालौ । ‘ धीं ‘ नमः दंतेषु ॥ ४४२ ॥

‘ स्यं ‘ नमः कंठे । ‘ वं ‘ नमः हृदये ।
‘ दें ‘ नमः स्तनयोः । ‘ र्गो ‘ नमः उदरे ॥ ४४३ ॥

प्रणवादि–नमोऽन्त न्यास करावे । अ–कार नाभौ, उ–कार हृदये ।
म–कार मुखे, न– कार ललाटे । म–कार शिरसि, मुद्रा हस्तेन नमस्कृत्वा ॥ ४४४ ॥

अथ मुद्रासंपुटप्रकारीं । चतुर्विशति अवधारीं ।
सांगेन त्यांचा विस्तार परी । ऐका ब्राह्मण एकचित्तें ॥ ४४५ ॥

‘ सुमुख ‘ प्रथम, ‘ संपुट ‘ दुसरा । ‘ वितत ‘ –‘ विस्तृत ‘ चतुर्थ धरा ।
‘ द्विमुखी ‘ ‘ त्रिमुखी, ‘ –चतुर्मुखी ‘ करा । ‘ पंच ‘ –षण्मुखी ‘ देखा ॥ ४४६ ॥

‘ अधोमुखी ‘ –व्यापकांजलिका । ‘ शकट ‘ ‘ यमपाश ‘ ऐका ।
‘ ग्रंथित ‘ –‘ संमुखोन्मुखा ‘ । ‘ प्रलंब ‘ –‘ मुष्टि ‘ मुद्रा ॥ ४४७ ॥

‘ मत्स्य ‘ –‘ कूर्म ‘–‘ वराह ‘ । ‘ सिंहाक्रांति ‘ ‘ महाक्रांती ‘ ‘ मुग्दर ‘ ख्याति ।
‘ पल्लव ‘ नाम मुद्रा असती । चव्वीस मुद्रा यरणेंपरी ॥ ४४८ ॥

मुद्राविणें गायत्रीमंत्र । जप करितां सर्व व्यर्थ ।
याकारणें करावा पवित्र । मुद्रापूर्वक परियेसा ॥ ४४९ ॥

गौप्य करावा मुद्राजप । शिष्यें देखिलिया नाहीं पाप ।
गुरु–पुत्रापुढें अथवा बाप । पाहिलिया दोष नाही ॥ ४५० ॥

इतुके न्यास करोनि । प्राणायाम करा तीनि ।
‘ समस्तपापक्षयार्थ ‘ म्हणोनि । अष्टोत्तरशत संकल्पावें ॥ ४५१ ॥

गायत्रीप्रथमपादासी । म्हणा ‘ ऋग्वेद ‘ –ऋषि ।
‘ भूमि ‘ तत्त्व परियेसीं । ‘ ब्रह्मा ‘ दैवत जाणावें ॥ ४५२ ॥

‘ गायत्री ‘ नाम छंदासी । म्हणावें प्रथम पादासी ।
आतां द्वितीय पादासी । विधान ऐका सांगेन ॥ ४५३ ॥

द्वितीय पाद गायत्रीसी । ‘ यजुर्वेद ‘ असे ऋषि ।
‘ ऋक्साम ‘ तत्त्व परियेसीं । ‘ रुद्रो ‘ देवता , ‘ त्रिष्टुप् ‘ –छंदः ॥ ४५४ ॥

तृतीय पाद गायत्रीसी । ‘ सामवेद ‘ असे ऋषि ।
‘ प्राणापान-व्यान ‘ ऐशी । समान तत्त्व परियेसा ॥ ४५५ ॥

‘ विष्णु ‘ देवता , छंद– ‘ जगती ‘ । जाणावें तुम्ही एकचित्तीं ।
‘ समस्तपापक्षयार्थे । जपे विनियोगः ‘ म्हणावें ॥ ४५६ ॥

गायत्रीचें ध्यान । सांगेन तुम्हां विधान ।
एकचित्तें करा पठण । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ४५७ ॥

(श्र्लोक) मुक्ताविद्रुमहेमनीलधवलच्छायैर्मुखैस्त्रीक्षणैर्युक्तामिंदुकलानिबद्धमुकुटां तत्त्वार्थवर्णात्मिकाम् ।
गायत्रीं वरदाभयांकुशकशां शूलं कपालं गुणं शंखं चक्रमथारविंदयुगलं हस्तैर्वहतीं भजे ॥ ४५८ ॥

ऐसें ध्यान करोनि । जप करावा नासिकाग्र-नयनीं ।
अंती षडंग न्यासोनि । जप करावा विसर्जन ॥ ४५९ ॥

गायत्रीमंत्राची प्रशंसा । एकचित्तें परियेसा ।
नाम ‘ मंत्र ‘ असे विशेषा । अक्षरें दोनी पाप हरे ॥ ४६० ॥

मन्-कार म्हणजे आपुलें मन । त्र–कार नाम आपुला प्राण ।
मन–प्राण एकवटोन । जप करावा एकचित्तें ॥ ४६१ ॥

‘ जप ‘ म्हणजे अक्षरें दोनी । प्रख्यात असतीं त्रिभुवनीं ।
ज–कार जन्म विच्छेदोनि । प–कारें जन्मपाप दुरी ॥ ४६२ ॥

चारी वेदांसी मूळ एक । गायत्रीमंत्र असे ऐक ।
याचि कारणें जपावा निक । वेदपठणफळ असे ॥ ४६३ ॥

ऐसा मंत्र न जपे नर । वृथा जन्म जैसा सूकर ।
जप करा हो निर्धार । चिंतिले फळ पाविजे ॥ ४६४ ॥

न करावा उदकीं बैसोन । त्वरित होय प्रज्ञाहीन ।
सांगेन त्याचें कारण । अग्नि तीन विप्रमुखीं ॥ ४६५ ॥

‘ आहवनीय ‘ ‘ गार्हपत्य ‘ । ‘ दक्षिणाग्नि ‘ तिसरा विख्यात ।
आग्नि-उदक-संपर्क होतां । तेजत्व जाय अग्नीचें ॥ ४६६ ॥

उदक वर्जावें याकारण । बैसिजे आपण शुभासन ।
हस्त स्पर्शोनि नाभिस्थानीं । प्रातःकाळीं जपावा ॥ ४६७ ॥

माध्याह्नीं हृदयस्थानीं । जपावा माळा धरोनि ।
हस्त मुखें स्पर्शोनि । सायंकाळीं जपावा ॥ ४६८ ॥

उभेनि जपावा प्रातःकाळीं । बैसोन कीजे माध्याह्नकाळीं ।
अथवा उभा राहोनि निश्र्चळीं । उभय पक्षीं करावा ॥ ४६९ ॥

बैसोन जपावा सायंकाळीं । पहावा वृक्ष मननिर्मळी ।
जरी वृक्ष नसे जवळी । नासाग्र नयनीं जपावा ॥ ४७० ॥

ब्रह्मचारी-गृहस्थासी । जप नेमिला अष्टोत्तरेसी ।
वानप्रस्थ-यतीश्र्वरासी । सहस्त्र मुख्य करावा ॥ ४७१ ॥

संधिविग्रह होय जरी । अष्टाविंशति करा पुरी ।
अशक्य होय जरी । दहा वेळ जपावा ॥ ४७२ ॥

उत्तम पक्ष करा मानसीं । मध्यम मुखें गौप्येंसी ।
प्रगट वाक्याक्षरासी । कनिष्ठ प्रकार परियेसा ॥ ४७३ ॥

त्रिपाद असती गायत्रीसी । मिळोनि न म्हणावी परियेसीं ।
म्हणतां पातक महादोषी । महानरक अवधारा ॥ ४७४ ॥

पृथक करोनि त्रिपादासी । जपा मंत्र अतिहर्षी ।
पापें जातीं ब्रह्महत्या दोषीं । अनंत पुण्य पाविजे ॥ ४७५ ॥

अगुळीजपें एक पुण्य । पर्वांगुलीनें दशगुण ।
शंखमणीनें होय शतगुण । प्रवालमाला सहस्त्रफळ ॥ ४७६ ॥

स्फटिकें दहासहस्त्र पुण्य । मौक्तिकें लक्ष गुण जाण ।
पद्माक्षीं जप निर्गुण । दशलक्ष पुण्य असे ॥ ४७७ ॥

कोटिगुणें सुवर्णमाला । कुश रुद्राक्ष अनंतफला ।
जप करा तुम्ही निश्र्चळा । गौप्यमाला धरोनियां ॥ ४७८ ॥

जप करितां नुल्लंघिजे मेरु । पाप बोलजे अपारु ।
प्राणायाम केलिया त्रिवारु । मेरु लंघिले पाप जाय ॥ ४७९ ॥

गायत्रीजप तीन पादास । प्रत्यहीं करावा एकादश ।
पापांचा होय सर्व नाश । त्रिरात्रीचें पाप जाय ॥ ४८० ॥

अष्टोत्तरशत जप करितां । अमोघ पातक जाय त्वरिता ।
करावा सहस्त्र एकचित्ता । उपपातकें नासतीं ॥ ४८१ ॥

महापातकादि दोषासी । कोटि जप करावा परियेसीं ।
जी जी कामना इच्छिसी । त्वरित होय अवधारा ॥ ४८२ ॥

द्रव्य घेवोनि एकापाशी । जप करितां अनंतदोषी ।
चांडालयोनीं भरंवसीं । जन्म पावे परियेसा ॥ ४८३ ॥

जप करावा मनदृढें । न पहावें मागे पुढें ।
शूद्रादिक जातीकडे । संभाषणादि करुं नये ॥ ४८४ ॥

कंडूं नये देह आपुलें । नेणतां जरी इतुकें घडलें ।
श्रोत्राचमन करा वहिलें । दोष नाहीं अवधारा ॥ ४८५ ॥

ब्राह्मणाचे दक्षिणकाना । सप्तदेवता आहेति जाणा ।
स्पर्श करितां तत्क्षणा । पापें जातीं परियेसा ॥ ४८६ ॥

दृष्टीं पडतां चांडाळयाती । द्विराचमनें होय शुद्धती ।
संभाषण होय पतिताप्रति । स्नान करावें परियेसा ॥ ४८७ ॥

मौन्य करावें हें उत्तम । अगत्य बोलिजे संधिविषम ।
‘ तद्विष्णो–‘ । मंत्र जपता कर्मी । पापें जातीं सकळिक ॥ ४८८ ॥

जपतां निद्रा येई जरी । अघोवायु जांभई आली तरी ।
क्रोधरुप जपतां भारी । पापें घडतीं अवधारा ॥ ४८९ ॥

नेणतां घडे इतुकें जरी । आचमन करावें श्रोत्रीं ।
अग्नि सूर्यधेनुदर्शन करीं । विष्णुमंत्र जपावा ॥ ४९० ॥

ऐसा जप करावा विधीनें । मनकामना होय पूर्ण ।
ऐकती समस्त ऋषिजन । म्हणोनि सांगे पराशर ॥ ४९१ ॥

गायत्री जप करा ऐसा । प्रातःकाळी म्हणा ‘ मित्रस्य ‘ ।
‘ उदुत्यं ‘ मंत्र माध्याह्नेसी । ‘ इमं मे वरुण ‘ सायंकाळी ॥ ४९२ ॥

शाखापरत्वें मंत्र असती । म्हणा जैसे विधि असती ।
गोत्र-प्रवर उच्चारा भवतीं । वृद्धाचाराप्रमाणें ॥ ४९३ ॥

चारी दिशा नमोनि । प्रदक्षिणा करावी सगुणी ।
गोत्र-प्रवर उच्चारोनि । नमस्कार करा परियेसा ॥ ४९४ ॥

ऐसी संध्या करुन । मग करावें औपासन ।
सांगेन त्याचे विधान । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ४९५ ॥

सायंप्रातेर्वेळा दोन्ही । औपासन करावें सगुणीं ।
मिळोनि न करावें विद्वज्जनीं । करावें सर्वीं द्विकाळ मुख्य ॥ ४९६ ॥

न करावें वेळणी अळंद्यांत । भूमीवरी न करा नित्य ।
स्यंडिलीं करावें विहित । अथवा उदकें सारवावें ॥ ४९७ ॥

कुंडीं स्थापोनि अग्नीसी । करावें नित्य औपासनासी ।
वारा घालो नये त्यासी । हातें-पर्णें-मुखें-सुपें ॥ ४९८ ॥

व्याधिष्ठ होय पर्णवायें । सुपें दरिद्र धनक्षय ।
मुखें फुंकिलिया आयुष्य जाय । हस्तमूळीं होय मृत्यु ॥ ४९९ ॥

फुंकणी अथवा विंझणेसीं । वायु घालावा अग्नीसी ।
काष्ठें समृद्धि परियेसीं । ज्वलित असावा अग्नि देखा ॥ ५०० ॥

ज्वाला निघती जये स्थानीं । आहुती घालावी तिये वदनी ।
समिधा आणाव्या ब्राह्मणीं । शूद्रहस्तें घेऊं नये ॥ ५०१ ॥

समिधा पुष्पें दूर्वा देखा । आणों नये शूद्रें ऐका ।
होमद्रव्यें आहेति विशेखा । सांगेन नांवें परियेसा ॥ ५०२ ॥

साळी सांवे नीवार–। तंदुळ असती मनोहर ।
गोधूम जव निर्धार । यावनाळ राळे मुख्य असती ॥ ५०३ ॥

साठीं दाणे मिति प्रंमाण । आहुति मुख्य कारण ।
अधिक अथवा न करा उणे । घृतसंपर्क करावें ॥ ५०४ ॥

घृत नसेल समयासी । तिळ पवित्र होमासी ।
तिळांचें तैल परियेसीं । तेंही पवित्र असे देखा ॥ ५०५ ॥

औपासन केलियावरी । ब्रह्मयज्ञ करावा तर्पण परी ।
सांगेन विधि परिकरीं । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ५०६ ॥

मुख्य सकळीं माध्याह्नीं । स्नान-संध्या-जपादि करोनि ।
औपासनादि करा विधानीं । मग करावा ब्रह्मयज्ञ ॥ ५०७ ॥

उदकसमीप मुख्य स्थान । करा तर्पण ब्रह्मयज्ञ ।
प्राणायाम तीन करोन । ‘ विद्युदसि ‘ मंत्र जपावा ॥ ५०८ ॥

दूर्वा घेऊन दक्षिण करीं । उदयमुख अथवा उत्तरीं ।
बसावें वाम पादावरी । दक्षिण पाद ठेवोनि ॥ ५०९ ॥

उभयहस्तसंपुटेंसी । ठेवावे दक्षिण जानूसी ।
म्हणावें तीन प्रणवांसी । मग म्हणावें ऋचाक्षर ॥ ५१० ॥

‘ ओं भूर्भुवः स्वः ‘ ऐसें म्हणोनि । ‘ तत्सवितुर्वरेण्यीं ‘ ।
त्रिपदा गायत्री उच्चारोनि । मग जपावी दहा वेळां ॥ ५११ ॥

स्वाध्याय दिवसासी । म्हणा वेद शक्तीसीं ।
अनध्याय होय तया दिवसीं । एक ऋचा म्हणावी ॥ ५१२ ॥

तेही नये एखाद्यासी । मंत्र म्हणावा विशेषीं ।
‘ नमो ब्रह्मणे ‘ मंत्रासी । तीन वेळ जपावें ॥ ५१३ ॥

‘ वृष्टिरसि ‘ मंत्रासी । जपोनि स्पर्शावें उदकासी ।
तर्पण करावें परियेसीं । ऐक ब्राह्मणा एकचित्तें ॥ ५१४ ॥

ब्रह्मयज्ञ करावयासी । दर्भ मुख्य परियेसीं ।
वसु-रुद्र-आदित्येसीं । तृप्त समस्त देव-पितर ॥ ५१५ ॥

एखादे दिवसीं न घडे जरी । अथवा होय समय रात्री ।
जप करावा गायत्री । वेदपठण फळ असे ॥ ५१६ ॥

देवतर्पण कुशाग्रेसीं । मध्य-स्थानें तृप्त ऋषि ।
मूळाग्रीं पितृवर्गासी । तर्पण करावें परियेसा ॥ ५१७ ॥

न करावें तर्पण पात्रांत । करावें आपण उदकांत ।
भूमीवरी घरीं नित्य । निषिद्ध असें करुं नये ॥ ५१८ ॥

दर्भ ठेवोनि भूमीवरी । तर्पण करा अवधारीं ।
विधियुक्त भक्तिपुरःसरीं । श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी ॥ ५१९ ॥

तीळ धरोन आपुल्या करीं । तर्पण करावें अवधारीं ।
ठेवों नये शिळेवरी । भूमीं काष्ठपात्रीं देखा ॥ ५२० ॥

रोमकूपादि स्थानीं देखा । तीळ ठेवितां पावती दुःखा ।
तीळ होती कृमि ऐका । निषिद्ध बोललीं स्थानें पांच ॥ ५२१ ॥

घरीं तर्पण करावयासी । तीळ अग्राह्य परियेसीं ।
करावें आपण उदकासी । ऐका समस्त ऋषिजन ॥ ५२२ ॥

श्र्वेत तीळ देवांसी । धूम्रवर्ण ऋषिजनांसी ।
कृष्णवर्ण पितरांसी । तिळतर्पण करावें ॥ ५२३ ॥

यज्ञोपवीत सव्यें देवांसी । निवीतीनें करावें ऋषीसी ।
अपसव्यें पितरांसी । तर्पण करावें येणें रीतीं ॥ ५२४ ॥

देवांसी अंजुलि एक । ऋषींसी अंजुलिद्वय सम्यक् ।
पितरांसी अंजुलि त्रिक । तर्पण ऐसें करावें ॥ ५२५ ॥

स्त्रियांसी अंजुलि एक देखा । व्यतिरिक्त माता-बंधूसी ऐका ।
सापत्नी-आचार्य नामिका । द्वयांजुलि करावें ॥ ५२६ ॥

देवब्रह्मऋषीश्र्वरांसी । अक्षता मुख्य तर्पणासी ।
कृष्ण तील पितरांसी । अनंतपुण्य परियेसा ॥ ५२७ ॥

आदित्य-शुक्रवारेंसी । प्रतिपदा मघा-नक्षत्रासी ।
षष्ठी-नवमी-एकादशींसी । तिलतर्पण करुं नये ॥ ५२८ ॥

अथवा विवाह-उपनयनासी । जन्मनक्षत्र-जन्मदिवशीं ।
आपुल्या घरीं शुभदिवसीं । तिलतर्पण करुं नये ॥ ५२९ ॥

जघीं न करी तिलतर्पण । उदकें मुख्य करा जाण ।
मुद्रिका हस्तीं असे सुवर्ण । दर्भपवित्रीं करावें ॥ ५३० ॥

पाय न धुतां मंगळस्नान । तिलावीण करितां तर्पण ।
श्राद्ध करी दक्षिणेवीण । निष्फल असे अवधारीं ॥ ५३१ ॥

निषिद्ध बोलिलें ज्या दिवसीं । तर्पण करावें उदकेसीं ।
दिपवाळी चतुर्दशीसी । करावें तर्पण परियेसा ॥ ५३२ ॥

अंगारक कृष्ण चतुर्दशी । यमाचे नांवें विधीसीं ।
करावें तर्पण परियेसीं । यज्ञोपवीत सव्यानें ॥ ५३३ ॥

एकेक तीळ घेऊनि । त्रिवार अंजुलि देऊनि ।
यमाचें नां उच्चारोनि । तर्पण करावें भक्तीनें ॥ ५३४ ॥

यमाचीं नांवें चतुर्दशी । सांगेन ऐका विस्तारेसीं ।
यम-धर्मराजनामें ऐसीं । मृत्यु-अंतक चौथा जाणा ॥ ५३५ ॥

वैवस्वत-काल देखा । सर्वभूतक्षय ऐका ।
आठवा औदुंबर-दघ्न निका । नीलाय परमेष्ठी एकादश ॥ ५३६ ॥

वृकोदर-चित्र देखा । चित्रगुप्त-चतुर्दशका ।
पृथक् नामें म्हणोनि एकेका । नदींत द्यावें परियेसा ॥ ५३७ ॥

समस्त पातकें नासतीं । रोगव्याधि न पीडिती ।
न घडे कधीं अपमृत्यु । शनैश्र्वरादि महापीडा ॥ ५३८ ॥

शुक्लपक्षीं माघमासीं । तर्पण करावें अष्टमीसी ।
भीष्मनामें परियेसीं । वर्षपातकें परिहार होतीं ॥ ५३९ ॥

ऐसें तर्पण करोनि । सूर्यनामें अर्घ्यें तीनी ।
द्यावी समस्त विद्वजनीं । म्हणे श्रीनृसिंहसरस्वती ॥ ५४० ॥

सिद्ध म्हणे नामधारकासी । कृपामूर्ति श्रीगुरु ऐसी ।
सांगते झाले ब्राह्मणासी । कर्ममार्ग येणेंपरी ॥ ५४१ ॥

म्हणे सरस्वती-गंगाधर । ऐसा ब्राह्मणाचा आचार ।
वर्ततां होय मनोहर । सर्वाभीष्टें साधतीं ॥ ५४२ ॥

इति श्रीगुरुचरित्रामृत || नामधारक शिष्य संवादत |
वेदोपनिषदमतितार्थ | आचारनिरुपणाध्याय हा || ५४३ ||

॥ इति श्रीगुरुचरितामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनरसिंहसरस्वत्युपाख्याने
सिद्धनामधारकसंवादे आह्निकनिरुपणं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

SHARE