अध्याय २०

श्रीगणेशाय नम: ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

नामधारक शिष्यराणा । लागे सिद्धाचिया चरणा ।
विनवीतसे कर जोडून । भक्तिभावेंकरुनि ॥ १ ॥

पुसतसे तयावेळीं । माथा ठेवोनि चरणकमळी ।
जय जया सिद्ध-स्तोममौळी । विनंति एक अवधारा ॥ २ ॥

स्वामी निरोपिलें आम्हांसी । श्रीगुरु आले गाणगापुरासी ।
गौप्यरुपें अमरापुरासी । औदुंबरीं असती म्हणतां ॥ ३ ॥

वर देऊनि योगिनींसी । आपण आले प्रकटेसी ।
पुढें तया स्थानीं कैसी । विस्तार झाला तें निरोपावें ॥ ४ ॥

वृक्ष सांगसी औदुंबरु । निश्र्चयें म्हणसी कल्पतरु ।
पुढें कवणा झाला वरु । निरोपावें दातारा ॥ ५ ॥

शिष्यवचन ऐकोनि । संतोषला सिद्धमुनि ।
सांगतसे विस्तारुनि । औदुबरस्थानमहिमा ॥ ६ ॥

सिद्ध म्हणे ऐक बाळा । किती सांगू गुरुची लीळा ।
औदुंबरीं सर्वकाळ । वास आपण असे जाणा ॥ ७ ॥

जया नाम कल्पतरु । काय पुससी तयाचा वरु ।
जेथें वास श्रीगुरु । कल्पिलें फळ तेथें होय ॥ ८ ॥

अमित झाला तेथें महिमा । सांगावया अशक्य आम्हां ।
एखादा सांगों दृष्टांत तुम्हां । शिष्योत्तमा नामधारका ॥ ९ ॥

‘शिरोळ’ म्हणिजे ग्रामेसी । विप्र एक परियेसीं ।
‘गंगाधर’ नाम ऐसी । वेदरत होता जाणा ॥ १० ॥

त्याची भार्या पतिव्रता । शांत असे सुशीलता ।
तिसी पुत्र होती ते सवेंचि मृत्युता । कष्टतसे येणेंपरी ॥ ११ ॥

पांच पुत्र तिसी झाले । सवेंचि पंचत्व पावले ।
अनेक देव आराधिले । नव्हे कवणेपरी स्थिर ॥ १२ ॥

दुःख करी ते नारी । व्रतें उपवास अपरांपरी ।
पूर्वकर्म असे थोरी । स्थिर नोहे पुत्र तिसी ॥ १३ ॥

रहणी कर्मविपाकेसीं । विचार करिती तिच्या दोषासी ।
पुत्रशोक व्हावयासी। सांगती पातकें तये वेळी ॥ १४ ॥

सांगती विप्र विद्वज्जन । पुत्र न वांचती काय कारण ।
पूर्वजन्म-दोषगुण । विस्तार करिती तियेसी ॥ १५ ॥

गर्भपात स्त्रियांसी । जे जन करिती तामसी ।
पावती वांझ-जन्मासी । झाले पुत्र मरती जाणे ॥ १६ ॥

अश्र्ववध गोवध करी । वांझ होय सदा ज्वरी ।
एकादा परद्रव्य अपहारी । अपुत्री होय तो जाणा ॥ १७ ॥

विप्र म्हणती तियेसी । तुझे पूर्वजन्म-दोषी ।
दिसतसे आम्हांसी । सांगू ऐका एकचित्तें ॥ १८ ॥

शौनकगोत्री द्‍विजापाशी । रीण घेतलें द्रव्यासी ।
मागतां तुवां न देसी । कष्टला बहुत तो ब्राह्मण ॥ १९ ॥

लोभी होता तो ब्राह्मण । द्रव्यसंबंधे दिधला प्राण ।
आत्महत्या केलिया गुणें । तो पिशाच झाला असें ॥ २० ॥

गर्भपात करी तो तुज । जाहल्या मृत्यु करी तो द्‍विज ।
तुझें कर्म असे सहज । आपली जोडी भोगावी ॥ २१ ॥

ऐकोनि ब्राह्मणांचे वचन । विप्रवनिता खेदें खिन्न ।
अनुतप्त होऊनि अंतःकरण । द्‍विजचरणां लागली ॥ २२ ॥

कर जोडोनि तयेवेळीं । विनवीतसे करुणाबहाळी ।
माथा ठेवूनि चरणकमळीं । पुसतसे तयावेळी ॥ २३ ॥

ऐसी पापिणी दुराचारी । बुडाल्यें पापाचे सागरीं ।
स्वामी मातें तारीं तारीं । उपाय सांगणे म्हणतसे ॥ २४ ॥

ऐसीं पापें हळाहळी । आपण भक्षिलें चांडाळी ।
औषधी सांगा तुम्ही सकळीं । म्हणोनि सभेसी विनवीतसे ॥ २५ ॥

विप्र म्हणती तियेसी । तुवां केली ब्रह्महत्या दोषी ।
अपहारिलें द्रव्यासी । ब्राह्मण पिशाच जाहला असे ॥ २६ ॥

जघीं मेला द्‍विजवर । केली नाही क्रियाकर्म-पर ।
त्याचें द्रव्य तुवां सारें । भोगिलें असे जन्मांतरी ॥ २७ ॥

त्यासी करणे उद्धारगति । सोळावे कर्म करावे रीतीं ।
द्रव्य द्दावे एकशती । तथा गोत्रद्‍विजासी ॥ २८ ॥

तेणे होय तुज बरवें । एकोभावें आचरावें ।
कृष्णातीरी वास करावें । एक मास उपवासी ॥ २९ ॥

पंचगंगासंगमेसीं । तीर्थें असती बहुवसी ।
औदुंबरवृक्षासी । आराधावें परियेसा ॥ ३० ॥

पापविनाशी करुनि स्नान । वेळ सात औदुंबरस्नपन ।
अभिषेकोनि श्रीगुरुचरण । पुन्हां स्नान काम्यतीर्थी ॥ ३१ ॥

विधिपूर्वक श्रीगुरुचरणीं । पूजा करावीं भावोनि ।
येणेपरी भक्तीनें । मास एक आचरावें ॥ ३२ ॥

स्थान असे श्रीगुरुचें । नरसिंहसरस्वतीचें ।
तुझे दोष जातील साचे । पुत्र होतील शतायुषी ॥ ३३ ॥

मास आचरोनि येणेंपरी । मग ब्राह्मणातें पाचारीं ।
द्रव्य द्दावें शौनकगोत्री । द्‍विजवरासी एक शत ॥ ३४ ॥

त्याचेनि नामें कर्म सकळ । आचरावें मन निर्मळ ।
होतील तुझे कष्ट सफळ । श्रीगुरुनाथ तारील ॥ ३५ ॥

गुरुस्मरण करुनि मनीं । तूं पूजा करीं वो गुरुचरणीं ।
तुझे पाप होईल धुणी । ब्राह्मणसमंध परिहरेल ॥ ३६ ॥

ऐसें सांगतां द्‍विजवरीं । ऐकोनि सती चिंता करी ।
शतद्रव्य आमुच्या घरीं । कधीं न मिळे परियेसा ॥ ३७ ॥

कष्ट करीन आपुले देहीं । उपवासादि पूजा पाहीं ।
मासोपवास एकोभावीं । करीन आपण गुरुसेवा ॥ ३८ ॥

येणेंपरी तये नारी । सांगे आपुले निर्धारी ।
ऐकोनियां द्‍विजवरीं । निरोप देती तये वेळीं ॥ ३९ ॥

विप्र म्हणती ऐक बाळें । तूतें द्रव्य इतुकें न मिळे ।
सेवा करी वो मननिर्मळें । श्रीगुरुचरणीं तूं आतां ॥ ४० ॥

निष्कृति तुझिया पापासी । श्रीगुरु करील परियेंसीं ।
औदुंबरसंनिधेसी । वास असे निरंतर ॥ ४१ ॥

तो कृपाळू भक्तांसी । निवारील ब्रह्महत्यादोषासी ।
जितुकें येईल तुझ्या शक्तीसी । द्रव्य वेंची गुरुनिरोपें ॥ ४२ ॥

परिसोनि द्‍विजवचन । विप्रवनिता संतोषोन ।
गेली त्वरित ठाकोन । जेथे स्थान श्रीगुरुंचे ॥ ४३ ॥

स्नान करुनि संगमासी । पापविनाशी विधीसी ।
सात वेळ स्नपनेसी । करी औदुंबरी प्रदक्षिणा ॥ ४४ ॥

काम्यतीर्थी करुनि स्नान । पूजा करुनि श्रीगुरुचरण ।
प्रदक्षिणा करुनि नमन । करीतसे उपवास ॥ ४५ ॥

येणेपरी दिवस तीनी । सेवा करितां तें ब्राह्मणी ।
आला विप्र तिच्या स्वप्नी । द्रव्य मागे शत एक ॥ ४६ ॥

अद्दापि जरी न देसी । घेईन तुझे प्राणासी ।
पुढें तुझ्या वंशासी । वाढों नेदी अवधारीं ॥ ४७ ॥

वायां करिसी तूं सायासी । पुत्र कैचे तुझे वंशी ।
म्हणोनि कोपें मारावयासी । आला पिशाच स्वप्नांत ॥ ४८ ॥

भयचकित ते वनिता । औदुंबराआड रिघतां ।
तंव देखिलें श्रीगुरुनाथा । तयापाठी रिघाली ॥ ४९ ॥

अभय देवोनि नारीसी । वारिता झाला ब्राह्मणासी ।
पुसती श्रीगुरु तयासी । कां मारिसी स्त्रियेसी ॥ ५० ॥

विप्र विनवी श्रीगुरुसी । ” जन्मांतरी आपणासी ।
अपहार केला द्रव्यासी । प्राण त्यजिला यास्तव ॥ ५१ ॥

स्वामी कृपाळू सर्वांसी । आमुचे शत्रूचा पक्षपात करिसी ।
तुम्ही यतीश्र्वर तापसी । पक्षपात करुं नये ” ॥ ५२ ॥

ऐकोनि तयाचे वचन । श्रीगुरु म्हणती कोपोन ।
“उपद्रव देसी भक्तजना । तूंतें शिक्षा करुं जाण ॥ ५३ ॥

आम्ही सांगो जेणें रीतीं । जरी ऐकसी हितार्थी ।
तुज होईल सद्गति । पिशाचत्व परिहरेल ॥ ५४ ॥

जें काय देईल विप्रवनिता । तुवां अंगीकारावें सर्वथा ।
जरी न ये तुझ्या चित्ता । जाई आतां येथोन ॥ ५५ ॥

राखीन माझिया भक्तांसी । वंशोवंशीं अभिवृद्धीसी ।
पुनरपि जरी पाहूं येसी । शिक्षा करुं ” म्हणती गुरु ॥ ५६ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विप्र-पिशाच करी नमन ।
“स्वामी तुझे देखिले चरण । उद्धरावें आपणासी ॥ ५७ ॥

जेणेपरी आपणासी । होय गति उद्धरावयासी ।
निरोप देसी करुणेसी । अंगिकारुं स्वामिया” ॥ ५८ ॥

श्रीगुरु म्हणती तयासी । विप्रवनिता भावेसीं ।
करील कर्म दहा दिवशी । गति होईल तूंतें जाणा ॥ ५९ ॥

येणेपरी तयासी । निरोप देती स्त्रियेसी ।
जें असेल तुजपाशीं । आचरीं कर्म तया नामी ॥ ६० ॥

अष्टतीर्थी स्नान करीं । तया नामें अवधारीं ।
सात दिवस येणेंपरी । स्नपन करीं औदुंबरा ॥ ६१ ॥

ब्रह्महत्या तुझे दोषी । जातील त्वरित भरंवसीं ।
कन्यापुत्र पूर्णायुषी । होतील म्हणती श्रीगुरु ॥ ६२ ॥

ऐसें देखोनि जागृती । विप्रवनिता भयचकिती ।
ज्ञानें पाहे श्रीगुरुमूर्ति । न विसंबे मनांत ॥ ६३ ॥

श्रीगुरुनिरोपे दहा दिवस । केलें आचरण परियेस ।
ब्रह्महत्या गेला दोष । गति झाली ब्राह्मणासी ॥ ६४ ॥

येरे दिवशी स्वप्नांत । प्रत्यक्ष आले श्रीगुरुनाथ ।
नारिकेल दोन देत । भरली ओटी तियेची ॥ ६५ ॥

म्हणे पारणें करी वो तूं आतां । पुत्र होतील वेदरता ।
वाढे त्यांची संतति बहुता । चिंता न करीं अहो बाळे ॥ ६६ ॥

गुरुनिरोपे आराधन । करिती दंपती मनःपूर्ण ।
प्रकट झाला श्रीगुरुराणा । संपर्क लोह-परिसापरी ॥ ६७ ॥

चिंतामणिस्पर्श होतां । लोहपाषाणा कांचनता ।
तैसी ते विप्रवनिता । पापावेगळी त्वरित जाहली ॥ ६८ ॥

पुढें तया नारीसी । पुत्रयुग्म सद्वंशीं ।
झाले श्रीगुरुकृपेसीं । एकचित्तें परियेसा ॥ ६९ ॥

व्रतबंध करिती ज्येष्ठासी । समारंभ अनंत हर्षी ।
चौलकर्म दुजियासी । करुं पहाती मातापिता ॥ ७० ॥

समारंभ करी जननी । चौलकर्म करणें मनीं ।
पुत्रासी जाहलीं वर्षे तीन्ही । अत्योल्हास मानसीं ॥ ७१ ॥

समारंभ अतिप्रीतीं । करिती झाली आयती ।
पूर्व दिवसीं मध्यरात्री । आली व्याधि कुमरासी ॥ ७२ ॥

व्याधि असती अष्टोत्तर । एकाहूनि एक थोर ।
तयामध्यें जो का तीव्र । धनुर्वात तयासी ॥ ७३ ॥

अवयव वांकोनि । दिसे भयानक नयनीं ।
येणेपरी दिवस तीन्ही । कष्टतसे तो बाळ ॥ ७४ ॥

तया दिवशीं अस्तमानीं । पंचत्व पावला तत्क्षणी ।
शोक करिती जनक जननी । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ७५ ॥

आक्रोशोनि भूमीसी । आफळी शिर सत्राणेसी ।
पाषाण घेवोनि उरासी । घात करी ते नारी ॥ ७६ ॥

देह टाकी धरणीवरी । निर्जीव होवोनि क्षणभरी ।
आठवी दुःख अपरांपरी । नयनीं वाहे पूर्ण जळ ॥ ७७ ॥

प्रेतपुत्रावरी लोळे । आलिंगोनि परिबळें ।
वेष्टोनियां मायाजाळें । प्रलापीतसे ते नारी ॥ ७८ ॥

म्हणे ताता पुत्रराया । प्राणरक्षका माझ्या प्रिया ।
मातें केवीं सोडूनियां । जासी कठोर मन करुनि ॥ ७९ ॥

कोठें गेलासी खेळावया । स्तनींचे क्षीर जातसे वायां ।
शीघ्र येई गा ठाकोनियां । पुत्रराया परियेसीं ॥ ८० ॥

केवीं विसरुं तुझे गुण । माझा तूंचि निधान ।
तुझें गोजिरें बोलणें । केवीं विसरुं पुत्रराया ॥ ८१ ॥

तुझे रुपासारखा सुत । केवीं देखों मी निश्र्चित ।
निधान देखत्यें स्वप्नांत । तैसे मज चाळविलें ॥ ८२ ॥

पुत्र व्याले पांच आपण । त्यांत तूं एक निधान ।
जघीं झालें गर्भधारण । तैंपासाव संतोष ॥ ८३ ॥

डोहळे मज उत्तम होती । कधी नसे मी दुश्र्चिती ।
अत्योल्हास नवमासांतीं । पुत्र होईल म्हणोनि ॥ ८४ ॥

श्रीगुरुंनी दिधला मातें वर । पुत्र होईल निर्धार ।
त्याणें मज हर्ष फार । वरद पिंड म्हणोनि ॥ ८५ ॥


जघीं तुज प्रसुत जाहल्यें । अनंत सौख्य मीं लाधलें ।
प्राणप्रिया तुज मीं पोसिलें । आमुतें रक्षिसी म्हणोनि ॥ ८६ ॥

मज भरंवसा तुझा बहुत । वृद्धाप्याचा पोषक म्हणत ।
आम्हांसी सांडूनि जातां उचित । धर्म नव्हे पुत्रराया ॥ ८७ ॥

दुःख झालें मज बहुत । विसरल्यें बाळा तुज देखत ।
तूं तारक आमुचा सत्य । म्हणोनि विश्र्वास केला जाण ॥ ८८ ॥

ऐसें नानापरी देखा । दुःख करी ते बाळिका ।
निवारण करिती सकळ लोक । वायां दुःख तूं कां करिसी ॥ ८९ ॥

देवदानवऋषेश्र्वरांसी । होणार न चुके परियेसीं ।
ब्रह्मा लिही ललाटेसी । तेंचि अढळ जाण सत्य ॥ ९० ॥

अवतार होताति हरिहर । तेहि न राहाती स्थिर ।
तुम्ही तरी मनुष्य नर । काय अढळ तुम्हांसी ॥ ९१ ॥

येणेपरि सांगती जन । आणखी दुःख आठवी मन ।
म्हणे मातें दिधली जाण । स्थिर म्हणोनि दोन्ही फळें ॥ ९२ ॥

श्रीगुरु-नरसिंहसरस्वती । भूमंडळीं महाख्याति ।
औदुंबरी सदा वसती । त्यांणीं दिधले मज सुत ॥ ९३ ॥

त्याचे बोल केवी मिथ्या । मातें दिधला वर सत्या ।
त्यासी घडो माझी हत्या । पुत्रासवें देईन प्राण ॥ ९४ ॥

म्हणोनि आठवी श्रीगुरुसी । देवा मातें गांजिलेंसी ।
विश्र्वास केला मी तुम्हांसी । सत्य वाक्य तुझें म्हणत ॥ ९५ ॥

सत्यसंकल्प तूंचि होसी । म्हणोनि होत्यें विश्र्वासीं ।
घात केला गा आम्हांसी । विश्र्वासघातकी केवीं न म्हणो ॥ ९६ ॥

त्रयमूर्तीचा अवतारु । तूंचि नरसिंहसरस्वती गुरु ।
ध्रुवा बिभीषणा दिधला वरु । केवीं सत्य म्हणों आतां ॥ ९७ ॥

विश्र्वास केला तुझे बोलें । आतां मातें उपेक्षिलें ।
माझ्या मनीं निश्र्चय केला । प्राण देईन तुम्हांवरी ॥ ९८ ॥

लोक येती तुझ्या स्थानीं । सेवा करिती निवसोनि ।
औदुंबरीं प्रदक्षिणा करुनि । पुरश्र्चरणें करिताति ॥ ९९ ॥

आपण केलें पुरश्र्चरण । फळा आलें मज साधन ।
आतां तुजवर देईन प्राण । काय विश्र्वास तुझ्या स्थानीं ॥ १०० ॥

कीर्ति होईल सृष्टींत । आम्हां केला तुवा घात ।
पुढें तुज भजती भक्त । काय भरंवसा तयांसी ॥ १०१ ॥

ब्रह्मस्वदोषें पीडोन । दृढ धरिले तुझे चरण ।
अंगीकारोनि मध्यें त्यजणें । कवण धर्म घडतसे ॥ १०२ ॥

व्याघ्रातें धेनु भिऊन । जाय आणिकापाशीं ठाकून ।
तोचि माझारी घे तिचा प्राण । तयापरीं झालें आपणासी ॥ १०३ ॥

कीं एखादा पूजेसी । जाय देउळा संधीसी ।
तेंचि देऊळ तयासी । मृत्यु होऊनि वर पडे ॥ १०४ ॥

तयापरी आपणासी । जाहलें स्वामी परियेसीं ।
माझ्या प्राणसुतासी । न राखिसी देवराया ॥ १०५ ॥

येणेंपरी अहोरात्रीं । दुःख करीतसे ते नारी ।
उदय जाहला दिनकरीं । प्रातःकाळीं परियेसा ॥ १०६ ॥

द्‍विज ज्ञाते मिळोनी सकळी । येती तये स्त्रियेजवळी ।
वायां दुःख सर्वकाळीं । करिसी मूर्खपणें तूं ॥ १०७ ॥

जे जे समयीं होणार गति । ब्रह्मादिकां न चुके ख्याति ।
चला जाऊं गंगेप्रती । प्रेतसंस्कार करुं आतां ॥ १०८ ॥

ऐसें वचन ऐकोनि । महा आक्रोश करी मनीं ।
आपणासहित घाला वन्हीं । अथवा नेदी प्रेतासी ॥ १०९ ॥

आपणासहित बाळासी । करा पां अग्निप्रवेशी ।
येरवीं नेदीं प्रेतासी । म्हणोनि उरी बांधी बाळा ॥ ११० ॥

लोक म्हणती तियेसी । नव्हसी तूं स्त्री, कर्कशी ।
प्रेतासवें प्राण देसी । कवण धर्म सांग आम्हां ॥ १११ ॥

नाहीं देखिलें न ऐकों कानीं । पुत्रासवें देती प्राण कोणी ।
वायां बोलसी मूर्खपणीं । आत्महत्या महादोष ॥ ११२ ॥

नानापरी तियेसी । बोधिती लोक परियेसीं ।
निश्र्चय तिनें केला ऐसी । प्राण त्यजीन पुत्रासवे ॥ ११३ ॥

दिवस गेला दोन प्रहर । प्रेतासी करुं नेदी संस्कार ।
अथवा न ये गंगातीरा । ग्रामीं आकांत वर्तला ॥ ११४ ॥

इतुकिया अवसरीं । आला एक ब्रह्मचारी ।
सांगे तिसी सविस्तारीं । आत्मज्ञान तये वेळीं ॥ ११५ ॥

सिद्ध म्हणे नामधारका । पुढें अपूर्व झालें ऐका ।
ब्रह्मचारी आला एका । बोधिता झाला ज्ञान तिसी ॥ ११६ ॥

बाळ नव्हे तोचि गुरु । आला नरवेषधारु ।
नरसिंहसरस्वती अवतारु । भक्तवत्सल परियेसा ॥ ११७ ॥

म्हणोनि सरस्वती गंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार ।
ऐकतां होय मनोहर । शतायुषी पुरुष होय ॥ ११८ ॥

भक्तिपूर्वक ऐकती जरी । व्याधि नव्हती त्यांचे शरीरीं ।
पूर्णायुषी ते होती अमरी । सत्य माना माझा बोल ॥ ११९ ॥

॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथा कल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिद्धनामधारकसंवादे
ब्रह्मसमंधपरिहारप्रेतजननीशोकनं नाम विंशोsध्यायः ॥

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

SHARE