अध्याय १६

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

विनवी शिष्य नामांकित । सिद्धासी असे पुसत ।
सांगा स्वामी वृतांत । गुरुचरित्र विस्तारुनि ॥ १ ॥

शिष्य समस्त गेले यात्रेसी । राहिले कोण गुरुपाशीं ।
पुढें कथा वर्तली कैसी । विस्तारावें दातारा ॥ २ ॥

ऐकोनि शिष्याची वाणी । संतोषी झाले सिद्ध मुनि ।
धन्य धन्य शिष्या शिरोमणि । गुरुभक्ता नामधारका ॥ ३ ॥

अविद्यामायासुषुप्तींत । निजले होतें माझे चित्त ।
तुजकरितां जाहले चेत । ज्ञानज्योति-उदय मज ॥ ४ ॥

तूंचि माझा प्राणसखा । ऐक शिष्या नामधारका ।
तुजकरितां जोडलों सुखा । गुरुचरित्र आठवलें ॥ ५ ॥

अज्ञानतिमिरउष्णांत । पीडोनि आलों कष्टत ।
सुधामृतसागरांत । तुवां मातें लोटिलें ॥ ६ ॥

तुवां केले उपकारासी । संतुष्ट झालो मानसीं ।
पुत्रपौत्रीं तूं नांदसी । दैन्य नाहीं तुझे घरीं ॥ ७ ॥

गुरुकृपेचा तूं बाळक । तुज मानिती सकळ लोक ।
संदेह न करी घे भाक । अष्टैश्र्वर्ये नांदसी ॥ ८ ॥

गुरुचरित्रकामधेनु । सांगेन तुज विस्तारुनु ।
श्रीगुरु राहिले गौप्ये होऊन । वैजनाथसंनिधेसी ॥ ९ ॥

समस्त शिष्य तीर्थेसी । स्वामीनिरोपें गेले परियेसीं ।
होतों आपण गुरुपाशी । सेवा करीत अनुक्रमे ॥ १० ॥

संवत्सर एक तया स्थानीं । होते गौप्य श्रीगुरु मुनि ।
अंबा आरोग्यभवानी । स्थान बरवें मनोहर ॥ ११ ॥

असतां तेथे वर्तमानी । आला ब्राह्मण एक मुनि ।
श्रीगुरुतें देखोनि । नमन करी भक्तिभावें ॥ १२ ॥

माथा ठेवूनि चरणांवरी । स्तोत्र करी परोपरी ।
स्वामी मातें तारीं तारीं । अज्ञानसागरी बुडालो ॥ १३ ॥

तप करितों बहु दिवस । स्थिर नव्हे गा मानस ।
याचि कारणें ज्ञानास । न दिसे मार्ग आपणातें ॥ १४ ॥

ज्ञानाविणें तापसा । वृथा होती सायास ।
तुम्हां देखतां मानसा । हर्ष झाला आजि मज ॥ १५ ॥

गुरुची सेवा बहुत दिवस । केली नाहीं सायासें ।
याचिकारणें मानस । स्थिर नव्हे स्वामिया ॥ १६ ॥

तूं तारक विश्र्वासी । जगद्गुरु तूंचि होसी ।
उपदेश करावा आम्हांसी । ज्ञान होय त्वरितेसी ॥ १७ ॥

ऐकोनि मुनीचे वचन । श्रीगुरु पुसती हांसोन ।
जाहलासि तूं केवीं मुनि । गुरुविणें सांग मज ॥ १८ ॥

ऐसे म्हणतां श्रीगुरुमूर्ति । मुनीच्या डोळां अश्रुपाती ।
दुःख दाटले अपरमिति । ऐक स्वामी गुरुराया ॥ १९ ॥

गुरु होता आपणासि एक । अतिनिष्ठुर त्याचें वाक्य ।
मातें गांजिले अनेक । अकृत्य सेवा सांगे मज ॥ २० ॥

न सांगे वेदशास्त्र आपण । तर्कभाष्यादि व्याकरण ।
म्हणे तुझें अंतःकरण । स्थिर नव्हे अद्यापि ॥ २१ ॥

म्हणोनि सांगे आणिके कांहीं । आपुलें मन स्थिर नाहीं ।
करी त्याचे बोल वायी । आणिक कोप करी मज ॥ २२ ॥

येणेंपरी बहुत दिवशीं । होतों तया गुरुपाशी ।
बोले मातें निष्ठुरेसी । कोपोनि आलों तयावरी ॥ २३ ॥

ऐकोनि तयाचें वचन । श्रीगुरुमूर्ति हास्यवदन ।
म्हणती ऐकें ब्राह्मणा । आत्मघातकी तूंचि होसी ॥ २४ ॥

एखादा मूर्ख आपुले घरीं । मळ विसर्जी देव्हारीं ।
आपुले अदृष्ट ऐसेपरी । म्हणोनि सांगे सकळिकां ॥ २५ ॥

तैसे तुझें अंतःकरण । आपुलें नासिक छेदून ।
पुढिल्यातें अपशकुन । करुनि रहासी तूंचि एक ॥ २६ ॥

न विचारिसी आपुले गुण । तूंतें कैचे होय ज्ञान ।
गुरुद्रोही तूंचि जाण । अल्पबुद्धि परियेसा ॥ २७ ॥

आपुले गुरुचे गुणदोष । सदा उच्चार करिसी हर्षें ।
ज्ञान कैंचे होय मानस । स्थिर होय केवीं आतां ॥ २८ ॥

जवळी असतां निधानु । कां हिंडावें रानोरानु ।
गुरु असतां कामधेनु । वंचूनि आलासि आम्हांजवळी ॥ २९ ॥

गुरुद्रोही कवण नर । त्यासी नाही इह पर ।
ज्ञान कैंचे होय पुरें । तया दिवांधकासी ॥ ३० ॥

जो जाणे गुरुची सोय । त्यासी सर्व ज्ञान होय ।
वेदशास्र सर्व होये । गुरु संतुष्ट होतांचि ॥ ३१ ॥

संतुष्टवितां श्रीगुरुसी । अष्टसिद्धि आपुले वशी ।
क्षण न लागतां परियेसीं । वेदशास्र त्यासी साध्य ॥ ३२ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । माथा श्रीगुरुचरणीं ठेवून ।
विनवीतसे कर जोडून । करुणावचनेंकरुनियां ॥ ३३ ॥

जय जया जगद्गुरु । निर्गुण तूं निर्विकारु ।
ज्ञानसागर अपरांपरु । उद्धरावें आपणातें ॥ ३४ ॥

अज्ञानमाया वेष्टोन । नेणे गुरु कैसा कवण ।
सांगा स्वामी प्रकाशोन । ज्ञान होय आपणासी ॥ ३५ ॥

कैसा गुरु ओळखावा । कोणेपरी आहे सेवा ।
प्रकाश करोनि सांगावा । विश्ववंद्य गुरुमूर्ति ॥ ३६ ॥

जेणें माझे मन स्थिरु । होऊनि ओळखे सोयगुरु ।
तैसा करणें उपकारु । म्हणोनि चरणीं लागला ॥ ३७ ॥

करुणावचन ऐकोनि । श्रीगुरुनाथ संतोषोनि ।
सांगताति विस्तारोनि । गुरुसेवाविधान ॥ ३८ ॥

श्रीगुरु म्हणती ऐक मुनि । गुरु म्हणजे जनकजननी ।
उपदेशकर्ता आहे कोणी । तोचि जाण परम गुरु ॥ ३९ ॥

गुरु विरिंचि हर जाण । स्वरुप तोचि नारायण ।
मन करुनि निर्वाण । सेवा करावी भक्तीनें ॥ ४० ॥

यदर्थी कथा एक । सांगो आम्ही तत्पर ऐक ।
आदिपर्वी असे निक । गुरुसेवा भक्तिभावें ॥ ४१ ॥

द्वापारांतीं परियेसीं । विप्र एक धौम्य्रऋषी ।
तिघे शिष्य होते त्यासी । वेदाभ्यास करावया ॥ ४२ ॥

एक ‘ आरुणी पांचाळ ‘ । दुसरा ‘ बैद ‘ केवळ ।
तिसरा ‘ उपमन्यु ‘ बाळ । सेवा करिती विद्येलागीं ॥ ४३ ॥

पूर्वी गुरुची ऐसी रीति । शिष्याकरवीं सेवा घेती ।
अंतःकरण त्याचें पहाती । निर्वाणवरी शिष्याचें ॥ ४४ ॥

पाहोनियां अंतःकरण । असे भक्ति निर्वाण ।
कृपा करिती तत्क्षण । मनकामना पुरविती ॥ ४५ ॥

ऐसा धौम्यमुनि भला । तया आरुणी-पांचाळा ।
एके दिवशीं निरोप दिल्हा । ऐक द्विजा एकचित्तें ॥ ४६॥

शिष्यासी म्हणे धौम्यमुनि । आजि तुवां जावोनि रानीं ।
वृत्तीसी न्यावें तटाकपाणी । जंववरी होय तृप्त भूमि ॥ ४७ ॥

असे वृ्त्ति तळें खालीं । तेथे पेरिली असे साळी ।
तेथें नेवोनि उदक घालीं । शीघ्र म्हणे शिष्यासी ॥ ४८ ॥

ऐसा गुरुचा निरोप होतां । गेला शिष्य धांवत ।
तटाक असे पाहतां । कालवा थोर वहातसे ॥ ४९ ॥

जेथें उदक असे वहात । अतिदरारा गर्जत ।
वृत्तिभूमि उन्नत । उदक केवीं चढों पाहे ॥ ५० ॥

म्हणे आतां काय करुं । कोपतील मातें श्रीगुरु ।
उदक जात असे दरारु । केवीं बांधू म्हणतसे ॥ ५१ ॥

आणूनियां शिळा दगड । बांधिता जाहला उदका आड ।
पाणी जात असे धडाड । जाती पाषाण वाहोनियां ॥ ५२ ॥

प्रयत्न करी नानापरी । कांहीं केलिया न चढे वारी ।
म्हणे देवा श्रीहरि । काय करुं म्हणतसे ॥ ५३ ॥

मग मनीं विचार करी । गुरुचें शेती न चढे वारी ।
प्राण त्याजीन निर्धारीं । गुरुचे वृत्तीनिमित्त ॥ ५४ ॥

निश्र्चय करुनि मानसीं । मनीं ध्याई श्रीगुरुसी ।
म्हणे आतां उपाय यासी । योजूनि यत्न करावा ॥ ५५ ॥

घालितां उदकप्रवाहांत । जाती पाषाण वहात ।
आपण आड पडों म्हणत । निर्धारिले तया वेळी ॥ ५६ ॥

दोन्ही हातीं धरी दरडी । पाय टेकी दुसरेकडी ।
झाला आपण उदकाआड । मनी श्रीगुरुसी ध्यातसे ॥ ५७ ॥

ऐसा शिष्यशिरोमणि । निर्वाण मन करितांक्षणी ।
वृत्तीकडे गेले पाणी । प्रवाहाचे अर्ध देखा ॥ ५८ ॥

अर्ध पाणी जैसें तैसे । वाहतसे नित्यसरिसें ।
तयामध्ये शिष्य संतोषे । बुडाला असे अवधारा ॥ ५९ ॥

ऐसा शिष्य तया स्थानीं । बुडाला असे प्रवाहपाणी ।
गुरुची वृत्ती जहली धणी । उदकपूर्ण परियेसा ॥ ६० ॥

त्याचा गुरु धौम्यमुनि । विचार करी आपुले मनीं ।
दिवस गेला अस्तमानीं । अद्या शिष्य न ये म्हणे ॥ ६१ ॥

ऐसें आपण विचारीत । गेला आपुले वृत्तींत ।
जाहले असे उदक बहुत । न देखे शिष्य तया स्थानीं ॥ ६२ ॥

म्हणे शिष्या काय जाहले । किंवा भक्षिले व्याघ्रव्याळे ।
उदकानिमित्त कष्ट केले । कोठे असे म्हणतसे ॥ ६३ ॥

ऐसे मनी विचारीत । उंच स्वरे पाचारीत ।
अरे शिष्या सखया म्हणत । प्रेमभावे बोलावी ॥ ६४ ॥

येणेंपरी करुणावचनीं । पाचारीतसे धौम्यमुनीं ।
शब्द पडे शिष्यकानीं । तेथूनि मग निघाला ॥ ६५ ॥

येवोनियां श्रीगुरुसी । नमन केलें भावेसीं ।
धौम्यमुनीं महाहर्षी । आलिंगोनि आश्र्वासिलें ॥ ६६ ॥

वर दिधला तया वेळी । ऐक शिष्या स्तोममौळी ।
तूंते विद्या आली सकळी । वेदशास्रादि व्याकरण ॥ ६७ ॥

ऐसें म्हणतां तत्क्षणीं । झाला विद्यावंत ज्ञानी ।
लागतसे गुरुचरणीं । भक्तिभावेंकरुनियां ॥ ६८ ॥

कृपानिधि धौम्यमुनि । आपुले आश्रमा नेऊनि ।
निरोप दिल्हा संतोषोनि । विवाहादि आतां करी म्हणे ॥ ६९ ॥

निरोप घेऊनि शिष्यराणा । गेला आपुले स्थाना ।
आणिक दोघे शिष्य जाणा । होते तया गुरुजवळी ॥ ७० ॥

दुसरा शिष्य ‘ बैद ‘ जाणा । गुरुची करी शुश्रूषणा ।
त्याचे पहावया अंतःकरणा । धौम्य गुरु म्हणतसे ॥ ७१ ॥

धौम्य म्हणे शिष्यासी । सांगेन एक तुजसी ।
तुवां जाऊनि अहर्निशी । वृत्ति आमुची रक्षिजे ॥ ७२ ॥

रक्षूनियां वृत्तीसी । आणावे धान्य घरासी ।
ऐसे म्हणतां महाहर्षी । गेला तया वृत्तीकडे ॥ ७३ ॥

वृत्ति पिके जंववरी । अहोरात्रीं कष्ट करी ।
राशी होतां अवसरीं । आला आपुले गुरुपाशीं ॥ ७४ ॥

सांगता जाहला श्रीगुरुसी । म्हणे व्रीही भरले राशीं ।
आतां आणावे घरासी । काय निरोप म्हणतसे ॥ ७५ ॥

मग म्हणे धौम्यमुनि । बा रे शिष्या शिरोमणि ।
कष्ट केले बहुत रानीं । आतां धान्य आणावें ॥ ७६ ॥

म्हणोनि देती एक गाडा । तया जुंपोनि एक रेडा ।
गुरु म्हणे जावें पुढा । शीघ्र यावे म्हणतसे ॥ ७७ ॥

एकीकडे जुंपी रेडा । आपण ओढी दुसरीकडा ।
येणेपरि घेवोनि गाडा । आला तया वृत्तीजवळी ॥ ७८ ॥

दोनी खंडी साळीसी । भरी शिष्य गाडियासी ।
एकीकडे रेडियासी । जुंपोनि जोडी आपण देखा ॥ ७९ ॥

रेडा चाले शीघ्रेसी । आपण न ये तयासरसी ।
मग आपुले कंठासी । बांधितां झाला जूं देखा ॥ ८० ॥

सत्राणे तयासरसी । चालत अला मार्गासी ।
रुतला रेडा चिखलेसीं । आपुले गळां ओढीतसे ॥ ८१ ॥

चिखलीं रुतला रेडा म्हणोनि । चिंता करी बहु मनीं ।
आपण ओढी सत्राणी । गळां फांस पडे जैसा ॥ ८२ ॥

सोडूनियां रेडियासी । काढिलें शिष्य गाडियासी ।
ओढितां आपुलें गळा फांसी । पडूनि प्राण त्यजूं पाहे ॥ ८३ ॥

इतुकें होता निर्वाणीं । सन्मुख पातला धौम्यमुनि ।
त्या शिष्यातें पाहोनि नयनीं । कृपा अधिक उपजली ॥ ८४ ॥

सोडूनियां शिष्यांते । आलिंगोनि करुणाभरितें ।
वर दिधला अभिमते । संपन्न होसी वेदशास्री ॥ ८५ ॥

वर देतां तत्क्षणेसीं । सर्व विद्या आली त्यासी ।
निरोप घेऊनियां घरासी । गेला शिष्य परियेसा ॥ ८६ ॥

तिसरा शिष्य उपमन्यु । सेवेविषयीं महानिपुण ।
गुरुची सेवा-शुषूषण । बहु करी परियेसा ॥ ८७ ॥

त्यासी व्हावा बहुत आहार । म्हणोनि विद्या नोहे स्थिर ।
त्यासी विचार करीत तो गुरु । यांते करावा उपाय एक ॥ ८८ ॥

त्यासी म्हणे धौम्यमुनि । तुज सांगतो म्हणोनि ।
नित्य गुरें नेऊनि रानीं । रक्षण करी तृणचरे ॥ ८९ ॥

ऐसे म्हणतां गुरुमुनि । नमन करी त्याचे चरणी ।
गुरें नेऊनियां रानीं । चारवीत बहुवस ॥ ९० ॥

क्षुधा लागतां आपणासी । शीघ्र आणिली घरासी ।
कोपें गुरु तयासी । म्हणे शीघ्र येतोसि कां रे ॥ ९१ ॥

सूर्य जाय अस्तमानीं । तंववरी राखी गुरें रानी ।
येणेपरी प्रतिदिनीं । वर्तावें तुवां म्हणतसे ॥ ९२ ॥

अंगीकारोनि शिष्यराणा । गुरें घेवोनि गेला राना ।
क्षुधाक्रांत होऊनि जाणा । चिंतीतसे श्रीगुरुसी ॥ ९३ ॥

चरतीं गुरें नदीतीरी । आपण तेथें स्नान करी ।
तयाजवळी घरें चारी । असती विप्रआश्रम तेथे ॥ ९४ ॥

जाऊनियां तया स्थाना । भिक्षा मागे परिपूर्ण ।
भोजन करी सावधान । गोधन रक्षी येणेपरी ॥ ९५ ॥

येणेंपरी प्रतिदिवशी । रक्षूनि आणी गुरें निशीं ।
वर्ततां ऐसे येरे दिवशीं । पुसता झाला धौम्यमुनि ॥ ९६ ॥

गुरु म्हणे शिष्यासी । तूं नित्य उपवासी ।
तुझा देह पुष्टीसी । कवणेपरी होतसे ॥ ९७ ॥

ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । सांगे शिष्य उपमन्य ।
भिक्षा करितो प्रतिदिन । विप्रांघरीं तेथे देखा ॥ ९८ ॥

भोजन करुनि प्रतिदिवसीं । गुरें घेवोनि येतों निशीं ।
श्रीगुरु म्हणती तयासी । आम्हां सांडूनि केवी भुक्ती ॥ ९९ ॥

भिक्षा मागोनि घरासी । आणोनि द्यावी प्रतिदिवसीं ।
मागुती जावें गुरांपाशीं । घेऊनि यावें निशिकाळीं ॥ १०० ॥

गुरुनिरोपें येरे दिवशी । गुरे नेऊनि रानासी ।
मागे भिक्षा नित्य जैसी । नेऊनि दिधली घरांत ॥ १०१ ॥

घरीं त्यासी भोजन । कधी नव्हे परिपूर्ण ।
पुनरपि जाई तया स्थाना । भिक्षा करुनि जेवीतसे ॥ १०२ ॥

नित्य भिक्षा वेळां दोनी । पहिली भिक्षा देवोनि सदनीं ।
दुसरी आपण भक्षूनि । काळ ऐसा कंठीतसे ॥ १०३ ॥

येणेपरी किंचित्काळ । वर्ततां जाहला महास्थूळ ।
एके दिवशी गुरु कृपाळ । पुसतसे शिष्यातें ॥ १०४ ॥

शिष्य सांगे वृत्तांत । जेणें आपुली क्षुधा शमत ।
नित्य भिक्षा मागत । वेळ दोनी म्हणतसे ॥ १०५ ॥

एक वेळ घरासी । आणोनि देतों प्रतिदिवसीं ।
भिक्षा दुसरे खेपेसी । करितों भोजन आपण ॥ १०६ ॥

ऐसें म्हणतां धौम्यमुनि । तया शिष्यावरी कोपोनि ।
म्हणे भिक्षा वेळ दोनी । आणूनि घरीं देईं पां ॥ १०७ ॥

गुरुनिरोपे जेणेपरी । दोनी भिक्षा आणूनि घरी ।
देता जाहला प्रीतिकरीं । मनीं क्लेश न करीच ॥ १०८ ॥

गुरेंसहित रानांत । असे शिष्य क्षुधाक्रांत ।
गोवत्स होतें स्तन पीत । देखता जाहला तयासी ॥ १०९ ॥

स्तन पीतां वांसुरासी । उच्छिष्ट गळे संधीसी ।
वायां जातें भूमीसी । म्हणोनि आपण जवळी गेला ॥ ११० ॥

आपण असे क्षुधाक्रांत । म्हणोनि गेला धांवत ।
पसरुनिया दोनी हात । धरी उच्छिष्‍ट क्षीर देखा ॥१११॥

ऐसें क्षीरपान करीं । घेऊनि आपुलें उदर भरी ।
दोनी वेळ भिक्षा घरीं । देतसे भावभक्तीनें ॥ ११२ ॥

अधिक पुष्ट जाहला त्याणें । म्हणे गुरु अवलोकून ।
पहा हो याचें शरीरलक्षण । कैसा स्थूळ होतसे ॥ ११३ ॥

मागुती पुसे तयासी । कवणेपरी पुष्ट होसी ।
सांगे आपुलेवृत्तांतासी । उच्छिष्ट क्षिर पान करितो ॥ ११४ ॥

ऐकोनि म्हणे शिष्यासी । मतिहीन होय उच्छिष्टेसी ।
दोष असे बहुवसी । भक्षूं नको आजिचेनि ॥ ११५ ॥

भक्षूं नको म्हणे गुरु । नित्य नाही तया आहारु ।
दुसरे दिवशीं म्हणे येरु । काय करुं म्हणतसे ॥ ११६ ॥

येणेपरी गुरेंसहित । जात होता रानांत ।
गळत होतें क्षीर बहुत । एका रुईचे झाडासी ॥ ११७ ॥

म्हणे बरवें असे क्षीर । उच्छिष्ट नव्हे निर्धार ।
पान करुं धणीवर । तंव भरिलें अक्षियांते ॥ ११८ ॥

पानें तोडूनि कुसरी । तयामध्यें क्षीर भरी ।
घेत होता धणीवरी । तंव भरिलें अक्षियांते ॥ ११९ ॥

तेणें गेले नेत्र दोनी । हिंडतसे रानोवनीं ।
गुरे न दिसती नयनीं । म्हणोनि चिंता करीतसे ॥ १२० ॥

काष्ट नाही अक्षिहीन । करीतसे चिंता गोधना ।
गुरें पाहों जातां राना । पडिला एका आडांत ॥ १२१ ॥

पडोनियां आडांत । चिंता करी तो अत्यंत ।
आतां गुरें गेलीं सत्य । बोल गुरुचा आला मज ॥ १२२ ॥

पडिला शिष्य तया स्थानीं । दिवस गेला अस्तमानीं ।
चिंता करी धौम्यमुनि । अजून शिष्य न येचि कां ॥ १२३ ॥

म्हणोनि गेला रानासी । देखे तेथें गोधनासी ।
शिष्य नाहीं म्हणोनि क्लेशी । दीर्घस्वरे पाचारी ॥ १२४ ॥

पाचारितां धौम्यमुनि । ध्वनि पडला शिष्यकानीं ।
प्रत्योत्तर देतांक्षणी । जवळी गेला कृपाळू ॥ १२५ ॥

ऐकोनियां वृतांत । उपजे कृपा अत्यंत ।
अश्विनी देवा स्तवीं म्हणत । निरोप दिधला तये वेळी ॥ १२६ ॥

निरोप देतां तये क्षणी । अश्विनी देवता ध्याय मनीं ।
दृष्टि आली दोनी नयनी । आला श्रीगुरुसन्मुखेसीं ॥ १२७ ॥

येवोनि श्रीगुरुसी । नमन केलें भक्तीसीं ।
स्तुति केली बहुवसी । शिष्योत्तमे तये वेळीं ॥ १२८ ॥

संतोषोनि धौम्यमुनि । तया शिष्या आलिंगोनि ।
म्हणे शिष्या शिरोमणी । तुष्टलो तुझ्या भक्तीसी ॥ १२९ ॥

प्रसन्न होऊनि शिष्यासी । हस्त स्पर्शीं मस्तकेसी ।
वेदशास्रदि त्तक्षणेसी । आली तया शिष्यातें ॥ १३० ॥

गुरु म्हणे शिष्यासी । जावें आपुले घरासी ।
विवाहादि करुनि सुखेसी । नांदत ऐस म्हणतसे ॥ १३१ ॥

होईल तुझी बहु कीर्ति । शिष्य होतील तुज अत्यंती ।
‘ उत्तंक ‘ नाम विख्याति । शिष्य तुझा परियेसीं ॥ १३२ ॥

तोचि तुझ्या दक्षिणेसी । आणील कुंडलें परियेसी ।
जिंकोनियां शेषासी । किर्तिवंत होईल ॥ १३३ ॥

जन्मेजय रायासी । तोच करील उपदेशी ।
मारवील समस्त सर्पांसी । याग करुनि परियेसा ॥ १३४ ॥

तोचि उत्तंक जाऊन । पुढें केला सर्पयज्ञ ।
जन्मेजयातें प्रेरुन । समस्त सर्प मारविले ॥ १३५ ॥

ख्याति जाहली त्रिभुवनांत । तक्षक आणिला इंद्रासहित ।
गुरुकृपेचे सामर्थ्य । ऐसे असे परियेसा ॥ १३६ ॥

जो नर असेल गुरुदूषक । त्यासी कैंचा परलोक ।
अंतीं होय कुंभीपाक । गुरुद्रोह-पातक्यासी ॥ १३७ ॥

संतुष्ट करितां गुरुसी । काय न साधे तयासी ।
वेदशास्र तयासी । लाधे क्षण न लागतां ॥ १३८ ॥

ऐसें तूं जाणोनि मानसी । वृथा हिंडसी अविद्येसीं ।
जावें आपुले गुरुपाशीं । तोचि तुज तारील सत्य ॥ १३९ ॥

त्याचें मन संतुष्टवितां । तुज मंत्र साध्य तत्त्वता ।
मन करुनि सुनिश्र्चिता । त्वरित जाईं म्हणितलें ॥ १४० ॥

ऐसा श्रीगुरु निरोप देतां । विप्र जाहला अतिज्ञाता ।
चरणांवरी ठेवूनि माथा । विनवीतसे तया वेळी ॥ १४१ ॥

जय जया गुरुमूर्ति । तूंचि साधन परमार्थी ।
मातें निरोपिलें प्रीतीं । तत्तवबोध कृपेनें ॥ १४२ ॥

गुरुद्रोही आपण सत्य । अपराध घडले मज बहुत ।
गुरुचें दुखविलें चित्त । आतां केवीं संतुष्टवावें ॥ १४३ ॥

सुवर्णादि लोह सकळ । भिन्न होतां सांधवेल ।
भिन्न होतां मुक्ताफळ । केवीं पुन्हा ऐक्य होय ॥ १४४ ॥

अंतःकरण भिन्न होतां । प्रयास असे ऐक्य करितां ।
ऐसे माझे मन पतित । काय उपयोग जीवूनि ॥ १४५ ॥

ऐसे शरिर माझे द्रोही । काय उपयोग वांचून पाहीं ।
जीवित्वाची वासना नाहीं । प्राण त्यजीन गुरुप्रति ॥ १४६ ॥

ऐसेपरि श्रीगुरुसी । विनवितो ब्राह्मण हर्षी ।
नमूनि निघे वैराग्येसीं । निश्र्चय केला प्राण त्यजूं ॥ १४७ ॥

अनुतप्त जाहला तो ब्राह्मण । निर्मळ जाहलें अंतःकरण ।
अग्नि लागतां जैसे तृण । भस्म होय तत्क्षणीं ॥ १४८ ॥

जैसा कापूरराशीस । वन्ही लागतां परियेसीं ।
जळोनि जाय त्वरितेसी । तैसे तयासी जहालें ॥ १४९ ॥

याकारणें पापासी । अनुतप्त होतां मानसीं ।
क्षालण होय त्वरितेसी । शतजन्मींचे पाप जाय ॥ १५० ॥

निर्वाणरुपें द्विजवर । निघाला त्यजूं कलेवर ।
ओळखोनियां जगद्गुरु । पाचारिती तयावेळी ॥ १५१ ॥

बोलावोनि ब्राह्मणासी । निरोप देती कृपेसीं ।
न करी चिंता तूं मानसी । गेले तुझे दुरितदोष ॥ १५२ ॥

वैराग्य उपजले तुझ्या मनीं । दुष्कृतें गेली जळोनि ।
एकचित्त करुनि मनी । स्मरें आपुले गुरुचरण ॥ १५३ ॥

तये वेळी श्रीगुरुसी । नमन केले चरणासी ।
जगद्गुरु तूंचि होसी । त्रिमूर्तीचा अवतार ॥ १५४ ॥

तुझी कृपा होय जरी । पापें कैची या शरीरीं ।
उदय होतां भास्करीं । अंधकार राहे केवी ॥ १५५ ॥

ऐसेपरि श्रीगुरुसी । स्तुति करी तो भक्तीसी ।
रोमांचळ उठती हर्षी । सद्गदित कंठ जाहला ॥ १५६ ॥

निर्मळ मानसी तयावेळी । माथा ठेवी चरणकमळी ।
विनवीतसे करुणाबहाळी । म्हणे तारीं तारीं श्रीगुरुमूर्ति ॥ १५७ ॥

निर्वाण देखोनि अंतःकरण । प्रसन्न जाहला श्रीगुरु आपण ।
मस्तकीं ठेविती कर दक्षिण । तया ब्राह्मणासी परियेसा ॥ १५८ ॥

परीस लागतां लोहासी । सुवर्ण होय बावनकसी ।
तैसे तया द्विजवरासी । ज्ञान जाहलें परियेसा ॥ १५९ ॥

वेदशास्रादि तात्काळी । मंत्रशास्रे आलीं सकळीं ।
प्रसन्न जहाला चंद्रमौळी । काय सांगूं दैव त्या द्विजाचें ॥ १६० ॥

आनंद जाहला ब्राह्मणासी । श्रीगुरु निरोपिती तयासी ।
आमुचें वाक्य तूं परियेसीं । जाय त्वरित आपुले गुरुपाशी ॥ १६१ ॥

जावोनियां गुरुपाशी । नमन करी भावेसीं ।
संतोषी होईल भरंवसीं । तोचि आपण सत्य मानीं ॥ १६२ ॥

ऐसेपरि श्रीगुरुमूर्ति । तया बाह्मणा संभाषिती ।
निरोप घेऊनियां त्वरिती । गेला आपल्या गुरुपाशीं ॥ १६३ ॥

निरोप देऊनि ब्राह्मणासी । श्रीगुरु निघाले परियेसीं ।
‘ भिल्लवडी ‘ ग्रामासी । आले भुवनेश्र्वरी-संनिध ॥ १६४ ॥

कृष्णापश्र्चिमतटाकेसी । औदुंबर वृक्ष परियेसीं ।
श्रीगुरु राहिले गुप्तेसी । एकचित्तें परियेसा ॥ १६५ ॥

सिद्ध म्हणे नामधारकासी । राहिले श्रीगुरु भिल्लवडीसी ।
महिमा जाहली बहुवसी । प्रख्यात तुज सांगेन ॥ १६६ ॥

म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर । सांगे गुरुचरित्रविस्तार ।
ऐकतां होय मनोहर । सकळाभीष्टें साधती ॥ १६७ ॥

॥ इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने
सिद्ध-नामधारकसंवादे गुरुशुश्रुषणमाहात्म्यवर्णनं
नाम षोडशोऽध्यायः ॥

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

SHARE