अध्याय ११

श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥

नामधारक म्हणे सिद्धासी । पुढें अवतार जाहले कैसी ।
विस्तारोनियां आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपामूर्ति ॥ १ ॥

सिद्ध म्हणे ऐक वत्सा । अवतार झाला श्रीपाद हर्षा ।
पूर्वी वृतांत ऐकिला ऐसा । कथा सांगितली विप्रस्रियेची ॥ २ ॥

शनिप्रदोषीं सर्वेश्र्वरासी । पूजित होती गुरु-उपदेशीं ।
देहवासना असतां तियेसी । पंचत्व पावली तयेवेळी ॥ ३ ॥

झाला जन्म पुढें तिसी । कारंज-नगर उत्तरदेशीं ।
वाजसनीय शाखेसी । विप्रकुळी जन्मली ॥ ४ ॥

जातक वर्तले तियेसी । नाम ‘ अंबा-भवानी ‘ ऐसी ।
आरोपिलें स्नेहेसीं । मातापितरी परियेसा ॥ ५ ॥

वर्धता मातापित्यागृही । वाढली कन्या अतिस्नेही ।
विवाह करिती महोत्साही । देती विप्रासी तेचि ग्रामी ॥ ६ ॥

शिवव्रती असे तो ब्राह्मण । नाम तया ‘ माधव ‘ जाण ।
त्यासी दिधली कन्या दान । अतिप्रीतीकरुनि ॥ ७ ॥

तया माधवविप्राघरी । शुभाचारें होती नारी ।
वासना तिची पूर्वापरी । ईश्र्वरपूजा करीतसे ॥ ८ ॥

पूजा करी ईश्र्वरासी । दंपती उभयवर्ग मनोमानसी ।
प्रदोषपूजा अतिहर्षी । करिती भक्तिपुरस्सर ॥ ९ ॥

मंदवारी त्रयोदशीसी । पूजा करिती अतिविशेषी ।
तंव वत्सरें झाली षोडशीं । अंतर्वत्नी झाली ऐका ॥ १० ॥

मास तृतीय-पंचमेसी । उत्साह करिती अनेक हर्षी ।
उत्तम डोहळे होती तियेसी । ब्रह्मज्ञान बोलतसे ॥ ११ ॥

करिती उत्साह मास-सातीं । द्विज करी सीमंती ।
अक्षवाणें वोंवाळिती आरती । सुवासिनी मिळूनियां ॥ १२ ॥

ऐसें क्रमितां नवमासीं । प्रसूत झाली शुभ दिवशीं ।
पुत्र जाहला म्हणून हर्षी । निर्भर होती मातापिता ॥ १३ ॥

जन्म होतांचि तो बाळक । ‘ ॐ ‘कार शब्द म्हणतसे अलोलिक ।
पाहूनि झाले तटस्थ लोक । अभिनव म्हणोनि तयेवेळीं ॥ १४ ॥

जातककर्म करी तो ब्राह्मण । विप्रांसी देत दक्षणा दान ।
ज्योतिषी सांगती सुलक्षण । लग्न सत्वर पाहोनियां ॥ १५ ॥

सांगती ज्योतिषी त्या द्विजासी । मुहूर्त बरवा असे विशेषी ।
कुमर होईल कारणिक पुरुषी । गुरु होईल सकळिकां ॥ १६ ॥

याचा अनुग्रह होईल ज्यासी । तो वंद्य होईल विश्र्वासी ।
याचें वाक्य होईल परिस । चिंतामणि याचे चरण ॥ १७ ॥

अष्टही सिद्धि याचे द्वारीं । वोळगत राहतील निरंतरीं ।
नव निधि याच्या घरी । राहती ऐक द्विजोत्तमा ॥ १८ ॥

न होती यासी गृहिणी-सुत । पूज्य होईल त्रिभुवनांत ।
याचे दर्शनमात्रे पतित । पुनीत होतील परियेसी ॥ १९ ॥

होईल हा अवतार-पुरुषी । आम्हां दिसतसे भरंवसी ।
संदेह न धरावा मानसी । म्हणोनि करिती नमस्कार ॥ २० ॥

म्हणती समस्त द्विजवर । सांगती जनकासी उत्तर ।
याचेनि महादैन्य हरे । भेणे नलगे कळिकाळा ॥ २१ ॥

तुमचे मनी जे जे वासना । सर्व साधेल निर्गुणा ।
यातें करावें हो जतना । निधान आले तुमचे घरा ॥ २२ ॥

ऐसे जातक वर्तवोन । सांगता झाला विद्वज्जन ।
जनक जननी संतोषोन । देती दान वस्राभरणे ॥ २३ ॥

सांगोनि गेले ब्राह्मणस्तोम । मातापिता अति प्रेम ।
दृष्टि लागेल म्हणून विषम । निंबलोण वोवाळिती ॥ २४ ॥

व्यवस्था फांकली नगरांत । अभिनव आजि देखिले म्हणत ।
उपजतां बाळ ‘ ॐ ‘ कार जपत । आश्र्चर्य म्हणती सकळ जन ॥ २५ ॥

नगरलोक इष्टमित्र । पहावया येती विचित्र ।
दृष्टि लागेल म्हणोनि मात्र । माता न दाखवी कवणासी ॥ २६ ॥

मायामोहे जनकजननी । बाळासी दृष्टि लागेल म्हणोनि ।
आंगारा लाविती मंत्रोनि । रक्षा बांधिती कृष्णसुतें ॥ २७ ॥

परमात्मयाचा अवतार । दृष्टि त्यासी केवी संचार ।
लौकिकधर्म ममत्कार । मातापिता संरक्षिती ॥ २८ ॥

वर्ततां बाळ येणेंपरी । दिवस दहा झालियावरी ।
नामकरण पुरःसरी । ठेविता झाला जनक द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

‘ शालग्रामदेव ‘ म्हणत । जन्मनाम झालें ख्यात ।
नाम ‘ नरहरी ‘ ऐसे म्हणत । उच्चार केला धर्मकर्में ॥ ३० ॥

ममत्व थोर बाळकावरी । प्रतिपाळ करिती प्रीतिकरीं ।
माता म्हणतसे येरी । न पुरे क्षीर बाळकासी ॥ ३१ ॥

पतीसी म्हणे तये वेळां । स्तनीं दूध थोडे बाळा ।
एखादी मिळवा कां अवळा । स्तनपान देववूं ॥ ३२ ॥

अथवा आणा मेषी एक । आपुले स्तनें न शमे भूक ।
ऐकोनि हांसे बाळक । स्पर्श करी स्तनासी सव्यकर ॥ ३३ ॥

स्तनीं स्पर्श होतांचि कर । बत्तीस धारा वाहे क्षीर ।
वस्र भिजोनि विचित्र । वाहों लागे भूमीवरी ॥ ३४ ॥

विस्मय करिती जनकजननी । प्रगट न करिती गौप्यगुणी ।
नमन करिती बाळकाचरणी । माता होय खेळविती ॥ ३५ ॥

पाळण्या घालूनि बाळकासी । पर्यदें गाय अति हर्षी ।
न राहे बाळक पाळणेसी । सदा खेळे महीवरी ॥ ३६ ॥

वर्धे बाळ येणेंपरी । मातापिता-ममत्कारी ।
वर्धतां झाला संवत्सरीं । न बोले बाळ कवणासवें ॥ ३७ ॥

माता बोलवी कुमरासी । बोले शब्द ॐकारेसीं ।
चिंता करीतसे मानसीं । मुकें होईल म्हणोनि ॥ ३८ ॥

पुसती जाण ज्योतिष्यासी । म्हणे बोल नये काय यासी ।
उपाय असेल यास विशेषी । म्हणोनि पुसे वेळोवेळी ॥ ३९ ॥

सांगती जाण ज्योतिषी । आराधावे कुलदेवतेसी ।
अर्कवारी अश्र्वत्थपर्णेसी । अन्न घालावे तीनी वेळां ॥ ४० ॥

एक म्हणती होईल मुकें । यासि शिकवावे बरव्या विवेके ।
बाळ बोल बोलूं शिके । म्हणोनि सांगती विनोदें ॥ ४१ ॥

हांसोनि ॐकार उच्चारी बाळ । आणिक नेणे बोल केवळ ।
विस्मय करिताति लोक सकळ । ॐकार शब्द ऐकोनि ॥ ४२ ॥

एक म्हणती नवल झालें । सर्व ज्ञान असे भलें ।
श्रवणीं ऐकतो बोल सकळ । जाणूनि न बोले कवण्या गुणें ॥ ४३ ॥

कांही केलिया न बोले सुत । चिंता करिताति मातापिता ।
पुत्रासी जाहली वर्षे सात । मुका झाला दैवयोगें ॥ ४४ ॥

सातवें वर्ष कुमरासी । योग्य झाला मुंजीसी ।
पुसताति समस्त ब्राह्मणांसी । केवीं करावें म्हणोनियां ॥ ४५ ॥

विप्र म्हणती तया वेळां । संस्कारावें ब्राह्मणकुळा ।
उपनयनावें केवळा । अष्ट वरुषें होऊ नये ॥ ४६ ॥

मातापिता चिंता करिती । उपदेशावें कवणे रीतीं ।
मुका असे हा निश्र्चितीं । कैसे दैव झालें आम्हां ॥ ४७ ॥

कैसें दैव जाहलें आपुलें । ईश्र्वरगौरी आराधिले ।
त्रयोदशीं शिवासी पूजिलें । वायां झालें म्हणतसे ॥ ४८ ॥

ईश्र्वरें तरी दिधला वरु । सुलक्षण झाला कुमरु ।
न बोले आतां काय करुं । म्हणोनि चिंती शिवासी ॥ ४९ ॥

एकचि बाळ आमुचे कुशीं । आणिक न देखो स्वप्नेसीं ।
वेष्टिलों होतो आम्ही आशी । आमुते रक्षील म्हणोनि ॥ ५० ॥

नव्हेच आमुचे मनींचा वास । पुत्र झाला निर्वाणवेष ।
काय वर दिधला त्या महेशें । शनिप्रदोषीं पूजितां म्यां ॥ ५१ ॥

ऐसे नानापरी देखा । जननी करी महादुःखा ।
जवळी येवोनि बाळक । संबोखीत मातेसी ॥ ५२ ॥

घरांत जाऊनि तये वेळा । घेऊनि आला लोखंड सबळा ।
हातीं धरितांचि निर्मळा । झालें सुवर्ण बावन्नकशी ॥ ५३ ॥

आणोनि देतसे मातेसी । विस्मय करी बहुवसीं ।
बोलावूनियां पतीसी । दाविती झाली तयेवेळीं ॥ ५४ ॥

गौप्य करिती तये वेळां । मंदिरांत नेलें तया बाळा ।
पाहती त्याची बाळलीला । आणिक लोह हातीं देती ॥ ५५ ॥

अमृतदृष्टीं पाहातां स्वामी । समृद्धि झाली सर्व हेमी ।
विश्र्वास धरिती मनोधर्मी । होईल पुरुष कारणिक ॥ ५६ ॥

मग पुत्रातें आलिंगोनी । विनविताति जनकजननी ।
तूं तारका शिरोमणि । कारणिक पुरुष कुळदीपका ॥ ५७ ॥

तुझेनि सर्वस्व लाधलें । बोलतां आम्ही नाही ऐकिलें ।
अज्ञान-मायेनें वेष्टिलें । मुकें ऐसें म्हणों तुज ॥ ५८ ॥

आमुचे मनींची वासना । तुवां पुरवावी नंदना ।
तुझे बोबडे बोल आपणा । ऐकवावे पुत्रराया ॥ ५९ ॥

हास्यवदन करी बाळ । यज्ञोपवीत दावी गळां ।
कटी दावी मौजीस्थळा । म्हणोनि दाखवी मातेसी ॥ ६० ॥

संज्ञा करोनि मातेसी । दावी बाळक संतोषीं ।
मुंजी बांधितांचि आपणासी । येईल म्हणे बोल सकळ ॥ ६१ ॥

मातापिता संतोषती । विद्वांस ज्योतिषी पाचारिती ।
व्रतबंधमुहूर्त-लग्न पाहती । सर्व आयती करिते झाले ॥ ६२ ॥

केली आयती बहुतांपरी । रत्नखचित अळंकारीं ।
मायामोहें प्रीतीकरीं । समारंभ करिताति ॥ ६३ ॥

चतुर्वेदी ब्राह्मण येती । शाखापरत्वें वेद पढती ।
इष्ट सोयरे दाईज गोत्री । समस्त आले तया भवना ॥ ६४ ॥


नानापरीचे श्रृंगार । उभारिले मंडपाकार ।
आनंद करीतसे द्विजवर । अपार द्रव्य वेंचीतसे ॥ ६५ ॥

नगरलोक विस्मय करिती । मूक पुत्रासी एवढी आयती ।
द्विजा लागली असे भ्रांति । वृथा करितो द्रव्य आपुलें ॥ ६६ ॥

इतुकें वेंचूनि पुत्रासी । व्रतबंध करील परियेसीं ।
गायत्री केवीं उपदेशी । करील आचार कवणेपरी ॥ ६७ ॥

एक म्हणती हो कां भलतें । मिष्टान्न आम्हांसि मिळतें ।
देकार देतील हिरण्य वस्रें । चाड नाहीं त्याचे मंत्रा ॥ ६८ ॥

ऐसे नानापरीचे लोक । विचार करिती अनेक ।
मातापित्या अत्यंत सुख । देवदेवक करिताति ॥ ६९ ॥

चौलकर्म येरे दिवसीं । भोजन चौलमणीसी ।
पुनरभ्यंग करुनि हर्षी । यज्ञोपवीत धारण केलें ॥ ७० ॥

मंत्रपूर्वक यज्ञोपवीत । धारण करविती द्विज समस्त ।
सहभोजन करावया माता । घेऊनि गेली मंदिरांत ॥ ७१ ॥

भोजन करोनि मातेसवें । निरोप घे तो एकभावें ।
मुंजीबंधन असे करावें । म्हणोनि आला पित्याजवळी ॥ ७२ ॥

गृह्योक्तमार्गे मौंजी देखा । बंधन केले त्या बाळका ।
सुमुहूर्त आला तत्काळिका । मंत्रोपदेश करिता झाला ॥ ७३ ॥

गायत्रीमंत्र अनुक्रमेसीं । उपदेश देती परियेसीं ।
बाळ उच्चारी मनोमानसीं । व्यक्त न बोले कवणापुढें ॥ ७४ ॥

गायत्रीमंत्र कुमरासी होतां । भिक्षा घेऊनि आली माता ।
वस्रभूषणें रत्नखचिता । देती झाली तया वेळीं ॥ ७५ ॥

पहिली भिक्षा घेऊनि करीं । आशीर्वचन दे ती नारी ।
बाळ ऋग्वेद म्हणोन उच्चारी । आचारधर्में वर्ततसे ॥ ७६ ॥

पहिली भिक्षा येणेंपरी । देती झाली प्रीतिकरीं ।
‘ अग्निमीळेपुरोहितं ‘ उच्चारी । ब्रह्मचारी तया वेळीं ॥ ७७ ॥

दुसरी भिक्षा देतां माता । उच्चार केला यजुर्वेद ‘ इषेत्वा- ‘।
लोक समस्त तटस्था । माथा तुकिती तये वेळीं ॥ ७८ ॥

तिसरी भिक्षा देतां माता । म्हणे सामवेद पढे आतां ।
‘ अग्नआयाहि- ‘ गायन करीत । तीन्ही वेद म्हणतसे ॥ ७९ ॥

सभा समस्त विस्मय करी । पहाती हर्षनिर्भरीं ।
मुके बोले वेद चारी । म्हणती होईल कारणिक ॥ ८० ॥

यातें म्हणों नये नर । होईल देवाचा अवतार ।
म्हणोनि करिती नमस्कार । जगद्गुरु म्हणोनिया ॥ ८१ ॥

इतुक्यावरी तो बाळक । मातेसी म्हणतसे ऐक ।
तुवां उपदेश केला एक । भिक्षा माग म्हणोनि ॥ ८२ ॥

नव्हती बोल तुझें मिथ्या । निर्धार राहिला माझिया चित्ता ।
निरोप द्यावा आम्हां त्वरिता । जाऊं तीर्थें आचरावया ॥ ८३ ॥

आम्हां आचार ब्रह्मचारी । भिक्षा करावी घरोघरीं ।
वेदाभ्यास मनोहरी । करणें असे परियेसा ॥ ८४ ॥

ऐकोनि पुत्राचे वचन । दुःखे दाटली अतिगहन ।
बाष्प निघताति लोचनीं । आली मूर्च्छना तये वेळीं ॥ ८५ ॥

निर्जीव होऊनि क्षणैक । करिती झाली महाशोक ।
पुत्र माझा तूं रक्षक । म्हणोनि केली आशा बहु ॥ ८६ ॥

आमुतें रक्षिसी म्हणोनि । होती आशा बहु मनीं ।
न बोलसी आम्हांसवे याचि गुणीं । मुकें म्हणविसी आपणासी ॥ ८७ ॥

न ऐकों कधीं तुझे बोल । आतां ऐकतां संतोष होईल ।
ईश्र्वरपूजा आले फळ । म्हणोनि विश्र्वास केला आम्ही ॥ ८८ ॥

ऐसें नानापरी देखा । पुत्रासी म्हणे ते बाळिका ।
आलिंगोनि कुमारका । कृपा भाकी तयेवेळीं ॥ ८९ ॥

ऐकोनि मातेचे वचन । बाळक सांगे ब्रह्मज्ञान ।
नको खेदवूं अंतःकरण । आम्हां करणे तेंचि असे ॥ ९० ॥

तूंतें आणखी पुत्र चारी । होतील माते निर्धारी ।
तुझी सेवा परोपरी । करितील मनोभावेसी ॥ ९१ ॥

तुवां आराधिला शंकर । जन्मांतरीं पूर्वापार ।
म्हणोनि मस्तकीं ठेविती कर । मग तिसी जाहले जातिस्मरण ॥ ९२ ॥

पूर्वजन्मींचा वृतांत । स्मरता जाहली विस्मित ।
श्रीपादश्रीवल्लभ स्वरुपता । दिसतसे तो बाळक ॥ ९३ ॥

देखोनि माता तये वेळां । नमन केलें चरणकमळां ।
श्रीपाद उठवूनि अवलीळा । सांगती गौप्य अवधारीं ॥ ९४ ॥

ऐक माते ज्ञानवंती । हा बोल करी वो गुप्ती ।
आम्ही संन्यासी असों यति । अलिप्त असों संसारीं ॥ ९५ ॥

याचिकारणें आम्ही आतां । हिंडू समस्त तीर्थी ।
कारण असे पुढे बहुता । म्हणोनि निरोप मागती ॥ ९६ ॥

येणेंपरी जननियेसी । गुरुमूर्ति सांगे विनयेसीं ।
पुनरपि विनवी पुत्रासी । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥ ९७ ॥

पुत्रासी विनवी तये वेळ । मातें सांडूनि तुम्हां जरी जाल ।
आणिक कधीं न देखों बाळ । केवीं वांचूं पुत्रराया ॥ ९८ ॥

धाकुटपणीं तुम्हां तापस- । धर्मी कवण आहे हर्ष ।
धर्मशास्रीं ख्याति सुरस । आश्रम चारी आचरावे ॥ ९९ ॥

ब्रह्मचर्य वर्षें बारा । त्यावरी गृहस्थधर्म बरा ।
मुख्य असे, वानप्रस्थ तदनंतरा । घडती पुण्यें अपरांपर ॥ १०० ॥

मुख्य आश्रम असे गृहस्थ । आचरतां होय अतिसमर्थ ।
मग सन्यास घ्यावा मुख्यार्थ । धर्मशास्र येणेपरी ॥ १०१ ॥

ब्रह्मचर्यमार्ग ऐका । पठण करावें वेदादिकां ।
विवाह होतां गृहस्थें निका । पुत्रादिक लाधावे ॥ १०२ ॥

यज्ञादिक कर्म साधोनियां । तदनंतर संन्यास करणें न्याया ।
येणेविधि संन्यास असे मुख्या । अग्राह्य संन्यास बाळपणीं ॥ १०३ ॥

समस्त इंद्रियें संतुष्टवावीं । मनींची वासना पुरवावी ।
तदनंतर तपासी जावें । संन्यास घेतां मुख्य असे ॥ १०४ ॥

ऐकोनि मातेचें वचन । श्रीगुरु सांगती त्तवज्ञान ।
ऐक नामधारका सुमन । म्हणोनि सांगे सिद्धमुनि ॥ १०५ ॥

गंगाधराचा नंदन । विनवीतसे नमून ।
तें परिसा श्रोते जन । श्रीगुरुचरित्र विस्तार ॥ १०६ ॥

पुढें वर्तलें अपूर्व ऐका । सिद्ध सांगे नामधारका ।
महाराष्ट्रभाषेंकरुनि टीका । सांगतसे सरस्वती-गंगाधर ॥ १०७ ॥

इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने
सिद्ध-नामधारकसंवादे श्रीगुरुनरहरिबाळचरित्रलीलावर्णनं नाम एकादशोऽध्यायः ॥

॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

SHARE